Căn nhà không bao giờ xây xong — và đó là tin vui

Vy ngồi một mình trong phòng, một buổi tối cuối năm.

Một năm rồi kể từ cái đêm nó nằm thấy mình nghèo nàn giữa đủ đầy. Nhìn lại, đời nó khá hơn thật: nó trả gần hết nợ thẻ, nó bớt lướt điện thoại để dằn vặt, nó có cuốn sổ biết ơn mỗi tối kéo con mắt nó về cái mâm thật. Nó đã làm theo gần hết mấy điều anh dặn.

Vậy mà tối nay nó lại thấy một cái gì cũ trồi lên. Nó vẫn còn một ít nợ. Nó vẫn có lúc so sánh với người ta. Nó vẫn chưa có người thương mới, vẫn có những tối thấy trống. Cái nghề thì khá lên mà chưa "tới đâu". Và một cái câu hỏi mỏi mệt dâng lên trong lòng nó:

Trời ơi, tới chừng nào mới xong đây? Sửa hết cái này tới cái kia, làm hết phần này tới phần kia — chừng nào đời mình mới thật sự "ổn", thật sự xong, để mình được thở, được vui?

Nó tưởng làm hết cuốn sách này thì đời sẽ "xong". Giờ làm gần hết rồi, mà đời vẫn còn dang dở, vẫn còn vấn đề, vẫn có ngày tệ. Nó thấy nản. Như thể nó đã leo cả một năm, mà đỉnh núi vẫn còn ở trên kia, chưa với tới.

Nó đâu biết — cái mỏi mệt đó không phải vì nó leo chưa tới. Mà vì nó đang tin một điều sai về chuyện leo.

Em có thấy mình trong cái mỏi mệt của Vy không — cái cảm giác sửa hoài, làm hoài, mà đời vẫn chưa chịu "xong", và em đang đợi một cái ngày mọi thứ ổn hết rồi mới cho phép mình được vui?

Đây là chương cuối của cả cuốn sách, nên anh phải nói với em điều quan trọng nhất, cái điều mà nếu em hiểu được, nó sẽ tháo một cái gánh nặng em mang trên vai gần như cả đời mà không biết. Cái mỏi mệt của Vy không phải vì nó làm chưa đủ. Nó tới từ một niềm tin sai nằm sâu trong gần như mọi con người — và cả chương nay anh đào niềm tin đó lên, đập nó, rồi thay vào chỗ đó một sự thật làm em nhẹ cả người.

Niềm tin sai đó là: đời là một bài toán giải một lần là xong; một căn nhà xây xong rồi thôi; một cái đích, tới được rồi thì nghỉ. Người ta sống gần như cả đời ở thì tương lai vì niềm tin này. "Khi nào học xong thì mình sẽ ổn." "Khi nào trả hết nợ thì mình sẽ thở được." "Khi nào cưới, khi nào mua được nhà, khi nào con lớn, khi nào về hưu — thì mình sẽ hạnh phúc." Em để ý cái công thức đó chưa: hạnh phúc luôn được hẹn ở sau một cái mốc. Và đây là cái bẫy chết người — mỗi lần em tới được cái mốc đó, cái "hạnh phúc khi xong" không có ở đó chờ em; nó đã dời ra cái mốc tiếp theo. Trả hết nợ thẻ rồi thì lo nợ nhà. Mua được nhà rồi thì lo cái nhà to hơn. Cưới rồi thì lo con. Nó là một cái máy chạy bộ: em chạy bở hơi tai mà cái đích cứ chạy tới trước đúng bằng tốc độ em chạy. Em nhớ con mắt đếm cái thiếu ở chương biết ơn không, và cái "sau này" không bao giờ tới ở chương vừa rồi không — đây chính là bà con ruột của tụi nó. Cùng một cái bệnh: sống cho một cái mốc tương lai, mà bỏ hoang cái hôm nay.

Giờ anh đem cái ẩn dụ xương sống của cả cuốn sách này ra, lần cuối, và đào nó cho tới đáy: căn nhà — cái bãi đất trống của đời em.

Em còn nhớ ngày đầu mình gặp nhau ở đầu cuốn sách không. Lúc đó đời em là một bãi đất trống. Trống trơn, hoang, chưa có gì. Cái phụ đề của cuốn sách này là gì — "sách cho người đang đứng ở bãi đất trống của đời mình". Em đứng đó, nhìn cái bãi đất trống, và em sợ, em rối, em không biết bắt đầu từ đâu. Suốt mười một phần, anh với em đã dựng. Và giờ, ở chương cuối này, anh muốn em hiểu một sự thật về căn nhà mà nếu không hiểu thì em sẽ khổ cả đời dù xây giỏi cỡ nào: một căn nhà thật, một căn nhà có người ở, thì không bao giờ xây xong — và đó không phải tin buồn, đó là tin vui nhất của cả cuốn sách.

Em nghĩ thử coi. Một căn nhà có người ở thì lúc nào cũng có cái để làm. Bóng đèn cháy thì thay. Cái cây ngoài hiên thì phải tưới. Mùa đổi thì thay tấm rèm. Cái mái dột thì sửa. Đồ cũ thì thay đồ mới. Một căn nhà sống là một căn nhà luôn-đang-làm-một-chút. Còn cái căn nhà "xây xong" hoàn hảo, đẹp tới mức không ai dám đụng vào, không còn gì để sửa để thêm — em biết cái nhà đó là nhà gì không? Nhà bảo tàng. Đẹp, hoàn hảo, và lạnh tanh, không có người sống trong đó. Một căn nhà ngừng "đang xây" là một căn nhà đã chết, đã hết người ở. Cho nên — em nghe cho kỹ chỗ này — cái "đang dang dở" mà em thấy nơi đời mình, cái mà em tưởng là dấu hiệu em thất bại, em chậm, em chưa tới đâu — nó không phải dấu hiệu thất bại. Nó là dấu hiệu căn nhà của em còn sống, còn có người ở. Cái ngày đời em "xong xuôi không còn gì để làm" mới là cái ngày đáng sợ thật.

Giờ anh đào tới cái đáy, tới cái lý do vì sao "không bao giờ xong" lại là tin vui — đây là cái anh muốn em mang ra khỏi cả cuốn sách này.

Tin vui thứ nhất: vì không bao giờ xong, nên không bao giờ là quá trễ. Em nghe cho thấm. Tâm rớt đại học hai lần, tưởng đời mình hết — nhưng bãi đất của nó còn nguyên đó, và hôm nay nó vẫn đặt được một viên gạch (em thấy nó dạy thằng nhỏ sửa xe ở chương trước rồi đó). Vy hăm mấy tuổi thấy đời bê bối dang dở — nhưng "chưa xong" có nghĩa là gì? Nghĩa là còn xây được. Cái "quá trễ" mà người ta hay sợ, nó chỉ có thật với đúng một loại nhà: cái nhà đã đóng cửa bỏ hoang — tức là người đã bỏ cuộc, đã ngừng đặt gạch. Chừng nào em còn đặt được một viên gạch hôm nay, thì với em hai chữ "quá trễ" không có thật. Người ta bắt đầu lại ở tuổi bốn mươi, năm mươi, sáu mươi — học một cái mới, đứng dậy sau một cú sụp, làm lành một mối quan hệ tưởng đã đứt. Tụi họ làm được vì tụi họ hiểu cái căn nhà chưa bao giờ đóng cửa.

Tin vui thứ hai: vì không bao giờ xong, nên em được tha cho cái gánh "phải hoàn hảo, phải xong xuôi rồi mới được sống, mới được vui." Em nghe cái này như được cởi trói: em được phép vừa xây vừa ở. Em được phép sống — sống thật, vui thật, an thật — ngay trong căn nhà còn dang dở của mình, ngay hôm nay, chứ không phải đợi tới cái ngày nó "xong". Vì nó sẽ không bao giờ xong, nên nếu em đợi nó xong mới sống thì em đợi cả đời. Hạnh phúc không nằm ở cái mốc "xây xong" — cái mốc đó là ảo ảnh. Hạnh phúc nằm ở chỗ khác hẳn, chỗ mà ngay bây giờ em với được: nó nằm ở cái việc đặt được một viên gạch thật hôm nay, trong một căn nhà mà em biết mình sẽ còn xây cả đời. Niềm vui của đời không phải niềm vui của người về đích. Nó là niềm vui của người đang xây — bàn tay lấm, lưng mỏi, mà mỗi tối nhìn lại thấy bức tường cao thêm một chút. Người đợi về đích mới vui thì không bao giờ vui. Người vui được trong lúc đang xây thì vui cả đời.

Tin vui thứ ba: vì còn xây được, nên sai lầm không phải bản án. Em nhớ Phần Tám không, mấy ngã rẽ — anh nói "bản án là giả thì đem trả lại". Đây chính là cái nền của câu đó. Xây trật một bức tường thì sao? Thì đập ra xây lại. Cuốn sổ chữ tín với chính mình có vài dòng xấu thì sao? Thì viết mấy dòng tốt đè lên, dày hơn. Người đang xây thì cái gì cũng sửa được — vì còn xây là còn cầm cái bay trong tay. Chỉ có một loại người mà cái sai thành vĩnh viễn: người đã bỏ cuộc, đứng yên, buông tay, để cái sai của mình đứng đó làm cái nhà bỏ hoang. Em ngã thì không sao. Nằm luôn mới là chuyện. Còn đứng dậy đặt tiếp viên gạch thì cái ngã hồi nãy chỉ là một vết trên tường, không phải dấu chấm hết.

Tới đây anh muốn dừng lại, kéo cái máy quay lùi ra thật xa, cho em nhìn lại nguyên cái căn nhà mình đã dựng — vì em đang đứng quá gần mấy chỗ còn dang dở nên em quên mất mình đã đi xa cỡ nào.

Em nhớ cái bãi đất trống ngày đầu chứ. Giờ nhìn lại đi. Em đã đổ cái móng — cái thân thể em giờ chịu ngủ đủ, chịu đổ mồ hôi, không còn để cái thân làm cái xác lê đi nữa. Em đã dựng cái khung, cái cột — cái đầu em giờ biết nghĩ cho ra nghĩ, và cái gã khách trọ to mồm trong đầu em, cái gã hồi đầu sách gào lớn vậy, giờ đã nhỏ giọng đi nhiều, vì em đã biết nó là khách chứ không phải chủ. Cuốn sổ chữ tín với chính mình, hồi đầu trống trơn hoặc toàn dòng xấu, giờ đã có những dòng tử tế em tự viết bằng mấy lần em giữ lời với chính mình. Em đã có cái nghề để đứng, cái ví để khỏi bị tiền cầm tù. Em đã học sống với người — người với người, cái khó nhất đời. Em đã đi qua mấy ngã rẽ lớn mà không tự tay phá đời mình. Em đã cầm được cái dao màn hình thay vì để nó cầm em. Và em đã nuôi cái hồn cho căn nhà thôi lạnh như cái kho — bằng cái đẹp, bằng lòng biết ơn, bằng lẽ sống em tự trồng, bằng cái neo em thả xuống đáy.

Em nhìn coi. Cái bãi đất trống ngày nào — giờ đã thành một chỗ ở được. Chưa xong. Còn ngổn ngang chỗ này chỗ kia. Mà đã có người ở. Đã ấm. Đó không phải là ít. Đó là cả một đời người được dựng lên từ chỗ không có gì.

Và anh không nói dối em rằng ba đứa mình đi cùng giờ đã "xong", đã hoàn hảo — vì nói vậy là phản lại đúng cái chương này. Khoa vẫn còn có bữa lướt điện thoại tới khuya — mà giờ nó biết tắt, biết cái rỗng của nó từ đâu ra, biết hôm sau dậy thắp lại cái gì. Cái rỗng hai giờ sáng của nó, em nhớ không, hóa ra không phải vì căn nhà chưa xong; nó rỗng vì nó cứ đợi xây xong rồi mới chịu sống. Cái đêm nó thôi đợi, bắt đầu đặt gạch thật — làm một việc có ích cho một người thật — thì cái rỗng đó nhỏ tiếng lại. Vy vẫn còn có lúc so sánh, vẫn còn chút nợ, vẫn có tối thấy trống — mà giờ nó có cuốn sổ biết ơn kéo con mắt về, có cái neo để khỏi bị một cú thất tình cuốn trôi cả con thuyền như hồi xưa. Tâm vẫn còn nghe gã khách trọ rủ rê canh bạc mỗi khi bão tới — mà giờ nó có cái neo thật, và nó vừa mồi được một ngọn lửa cho một thằng nhỏ, lần đầu thấy mình không phải đồ bỏ. Chưa đứa nào "xong". Mà cả ba đứa đều đang xây. Và em ơi — đang xây, đó là tất cả. Đó là toàn bộ cái mà một đời người cho ra được. Không phải "đã xây xong". Mà "đang xây, mỗi ngày một viên gạch thật".

Anh kể em nghe một người, một người mà nguyên ba chương cuối này gói gọn trong đời ông. Anh biết một ông cụ, ngoài bảy mươi, ngồi trồng một cây xoài trước sân. Người ta hỏi: "Cụ trồng làm chi, xoài này mấy năm mới có trái, cụ chắc gì còn sống tới ngày ăn." Ông cụ cười, nói tỉnh queo: "Tôi đâu có trồng cho tôi ăn." Em ngẫm câu đó đi — nó gói cả Phần Mười Một vào một câu. Ông cụ biết rõ mình sắp tới giờ chợ tan (chương năm chín), nên ông không phí thời giờ tiếc nuối hay sợ hãi — ông đặt một viên gạch thật, hôm nay, bằng đôi tay già. Ông trồng cây không phải cho mình, mà cho người tới sau ngồi dưới bóng nó (chương sáu mươi — truyền lại, ông mồi một ngọn lửa ông biết mình sẽ không thấy cháy hết). Và ông trồng dù biết căn nhà đời mình không bao giờ "xong", dù biết mình sẽ đi trước khi cây cho trái (chương sáu mốt — ngày nào còn đặt được một viên gạch thật, ngày đó còn đang sống). Ông cụ đó, ngoài bảy mươi, ngồi trồng một cây xoài ông không ăn — ông là người đang sống trọn vẹn nhất mà anh từng thấy. Em nhìn ông mà hiểu: sống không phải là xây cho xong rồi nghỉ. Sống là ngày nào còn thở thì ngày đó còn đặt một viên gạch — cho mình, và cho người tới sau.

Và anh kể em một người nữa, cho mấy em đang thấy mình "trễ rồi". Anh biết một người, gần năm mươi tuổi, đời sụp một lần — mất gần hết, đứng giữa đống đổ nát của căn nhà mình đã dựng nửa đời. Người ta nghĩ tuổi đó, sụp vậy, là hết. Mà người đó không nghĩ căn nhà đã đóng cửa. Người đó lượm từng viên gạch còn lành trong đống đổ nát, bắt đầu xây lại, chậm, cực, từ một bãi đất gần như trống lần thứ hai. Mấy năm sau, người đó có lại một chỗ ở được — không bằng cái cũ, mà thật, mà ấm, mà của chính mình. Người đó nói với anh câu này, anh tặng lại em làm món quà cuối: "Tôi tưởng sụp là hết. Hóa ra sụp chỉ là phải xây lại. Mà còn xây được thì chưa hết." Em ghim câu đó vào người. Chừng nào em còn chịu cầm viên gạch lên, thì với em, chưa bao giờ là hết.

Cuốn sách này sắp hết, mà việc của em thì mới bắt đầu — nên việc hôm nay là việc đầu tiên của phần đời em tự xây một mình.

Việc cụ thể, làm hôm nay: đặt một viên gạch thật. Một thôi. Đừng nhìn cả cái căn nhà còn ngổn ngang mà nản — cái đó là cái bẫy làm người ta đứng yên. Nhìn đúng một viên gạch em đặt được hôm nay. Một việc nhỏ, chắc thắng, thuộc về cái căn nhà em muốn dựng: một trang sách đọc, một cuốc đất gieo cho cái nghĩa em đang trồng (em nhớ chương lẽ sống không), một dòng tử tế viết vào sổ chữ tín, một câu thương nói ra cho người em hay để dành, một ngọn lửa mồi cho ai đó. Em tự chọn viên gạch. Rồi đặt nó. Hôm nay. Không đợi "khi nào xong cái kia".

Và một việc làm một lần để mang theo cả đời: đổi cái câu hỏi em hay tra tấn mình mỗi tối. Đừng hỏi "chừng nào đời mình mới xong, mới ổn?" — câu đó là câu của người đợi về đích, và nó sẽ làm em khổ cả đời vì đích không có thật. Hỏi câu này: "Hôm nay mình có đặt được một viên gạch thật không?" Câu sau là câu của người đang xây. Tối nào trả lời được "có" — dù chỉ một viên gạch nhỏ xíu — thì tối đó em đã sống. Không cần xong. Chỉ cần hôm nay có xây.

Quan sát một điều, vì đây là chỗ em đo được mình đã thật sự hiểu cái chương này chưa: lần tới khi cái câu "chừng nào mới xong" trồi lên làm em nản, em thử thay nó bằng câu "hôm nay mình xây được gì", rồi để ý trong người có nhẹ ra không. Cái nản tới từ chỗ nhìn cái đích xa lắc chưa với tới. Cái nhẹ tới từ chỗ nhìn viên gạch ngay trong tay mình. Khi em thấy được cái khác đó bằng chính người mình, là em đã cầm được cái chìa khóa cuối cùng của cả cuốn sách: thôi sống cho cái ngày xây xong, bắt đầu sống cho cái việc xây hôm nay.