Làm con của cha mẹ đang già đi

Bữa cơm tối. Tâm vừa đi làm về, mệt rã.

Mẹ Tâm dọn cơm, vừa dọn vừa nói: "Cái thằng con ông Tư kế bên, bằng tuổi mày, người ta mua được xe rồi đó. Còn mày..." Tâm đặt chén xuống cái cạch. "Má so hoài, con mệt rồi." Mẹ tiếp: "Tao nói cho mày khá lên chứ tao có hại mày đâu. Mà mày cãi. Hồi nhỏ ngoan, lớn lên cãi cha cãi mẹ." Tâm đứng dậy, giọng gắt lên: "Con lớn rồi má, đời con để con lo. Má đừng có quản hoài!" Nói xong nó bỏ vô phòng, đóng cửa.

Trong phòng, Tâm thắng. Nó vừa nói được mấy câu nó dồn nén lâu rồi, nó thấy hả. Mà cái hả đó tan rất nhanh. Qua khe cửa, nó nghe tiếng dọn chén của mẹ — chậm hơn thường ngày. Rồi im. Tâm hé cửa nhìn ra: mẹ ngồi một mình ở bàn ăn, chưa ăn, nhìn ra cửa sổ tối thui, vai chùng xuống. Bỗng dưng Tâm thấy mẹ già đi. Hồi nào mẹ là người gồng gánh cả nhà, cao lớn trong mắt nó, giờ ngồi đó nhỏ thó, tóc bạc nhiều. Tâm thắng cuộc cãi. Mà sao trong lòng nó không thấy mình thắng cái gì.

Em có thắng cha mẹ mình kiểu đó bao giờ chưa — thắng câu nói, mà thua một cái gì lớn hơn?

Tới tuổi em, có một chuyện bắt đầu lặng lẽ đảo chiều mà ít ai kịp nhận ra, anh phải gọi tên nó ra: cha mẹ em đang già đi. Nghe thì ai cũng biết. Mà cảm cho thấm thì khác. Hồi em nhỏ, cha mẹ là cái cây cổ thụ — em đứng dưới bóng, mưa có cây che, nắng có cây chắn, em tưởng cái cây đó đứng đó mãi mãi. Rồi một ngày em lớn, ngang vai cha, cao hơn mẹ, và cái cây cổ thụ kia bắt đầu thấp xuống. Lưng còng đi một chút. Bước chậm lại. Tai lãng đi. Cái cây từng che bóng cho em, giờ tới khúc nó cần người chống cho khỏi ngã. Mà phần lớn tụi con cái, đúng cái lúc cây cần chống nhất, lại bận cãi nhau với cây.

Anh chỉ cho em cái gốc của mâu thuẫn này, vì hiểu gốc thì bớt giận. Em với cha mẹ cãi nhau không phải vì ai ác với ai. Cãi vì hai bên đứng ở hai thời khác nhau, nhìn đời bằng hai con mắt khác nhau. Cha mẹ em lớn lên trong một thời thiếu thốn, bất trắc, nên trong đầu họ cái an toàn là trên hết: có cái nghề ổn định, có cái nhà, cưới vợ gả chồng đúng tuổi — đó là sống khôn. Em lớn lên trong một thời khác, nhiều đường đi hơn, nên em coi trọng cái khác: được làm cái mình thích, tự do chọn đời mình. Hai cái nhìn đó không có cái nào sai hoàn toàn. Nhưng khi cha mẹ lấy cái thước thời họ ra đo đời em, em thấy bị gò; khi em lấy cái nhìn thời em ra bác cha mẹ, họ thấy bị chối bỏ. Rồi mỗi bữa cơm thành một trận.

Còn một chuyện nữa, sâu hơn, anh nói cho em thương cha mẹ hơn: cái việc cha mẹ kiểm soát, càm ràm, so sánh, lo lắng quá mức — phần lớn không phải vì họ muốn hành em. Đó là cách thương của họ, một cách thương vụng về. Họ sợ. Họ sợ em khổ, sợ em vấp, sợ em đi sai đường mà họ không đỡ được. Và họ sợ một cái họ không nói ra: sợ mất em. Em lớn lên là em rời xa họ — đi học xa, đi làm, có đời riêng — và mỗi bước em đi xa là một bước họ thấy mình bớt cần thiết, bớt được em cần tới. Cái càm ràm "sao không gọi về", cái quản "đi đâu giờ này mới về", nhiều khi dịch ra cho đúng là: "tao sợ tao đang mất mày dần." Họ không biết nói câu đó. Họ chỉ biết nói câu càm ràm. Em nghe câu càm ràm thì ngứa; nếu em nghe được câu thật nằm dưới nó, em sẽ thương.

Bây giờ anh tách cho em hai con đường, vì đây là chỗ quyết định: cãi để thắng, và nhịn để hiểu. Cãi để thắng là em dồn lý lẽ, em nói cho cha mẹ á khẩu, em chứng minh mình đúng họ sai. Em thắng. Em được cái gì? Được một câu nói. Được cái cảm giác hả vài phút. Và em mất cái gì? Mất đi một khoảng cách nữa giữa em với người sẽ không còn ngồi đó với em lâu nữa. Cha mẹ bị con cãi thắng không thấy "à con mình đúng", họ thấy "thằng con mình nó không cần mình nữa, nó coi mình lạc hậu" — và họ rút vào, im đi, cái im của người bị tổn thương. Nhịn để hiểu thì ngược lại: em nuốt cái câu cãi xuống, không phải vì em hèn hay em sai, mà vì em thấy cái được của việc thắng nhỏ hơn cái mất. Em hỏi một câu để hiểu vì sao cha mẹ lo, thay vì bắn một câu để chứng minh họ lo thừa. Em nhịn không phải để thua. Em nhịn để giữ. Cãi thắng thì được câu nói; nhịn để hiểu thì được cả con người.

Anh phải nói cho cân, kẻo em hiểu lầm thành "vậy là con phải nghe răm rắp, cha mẹ nói gì cũng dạ". Không. Độc lập là thật, em có quyền sống đời em, chọn nghề em, yêu người em chọn — cái đó anh đã dạy em suốt mấy phần trước, em đừng bỏ. Nhưng độc lập không có nghĩa là phải cãi. Em có thể đứng vững trên quyết định của mình mà vẫn không biến cha mẹ thành kẻ thù. Bí quyết nằm ở chỗ tách bạch: cái gì là chuyện lớn của đời em — chọn nghề, chọn bạn đời, chọn nơi sống — thì em giữ quyền quyết, nhẹ nhàng mà chắc, không cần cãi cho thắng, chỉ cần làm cho đúng rồi để kết quả nói thay. Còn cái gì là chuyện nhỏ — cha mẹ càm ràm cái áo, chê cái tóc, nhắc ăn nhiều vô — thì buông đi, gật cho cha mẹ vui, mắc gì phải thắng mấy chuyện đó. Người khôn không đánh mọi trận. Người khôn chọn trận đáng đánh, và mấy trận với cha mẹ thì gần như không trận nào đáng, vì có thắng cũng là thua.

Và đây là cái đồng hồ anh muốn em nhìn cho rõ, vì nó là cái làm tất cả những điều trên thành khẩn cấp: thời gian em còn được ngồi cãi với cha mẹ, ít hơn em tưởng nhiều. Em thử tính coi — nếu em đi làm xa, một năm về được mấy lần, mỗi lần được mấy bữa, thì từ giờ tới lúc cha mẹ không còn, em còn được bao nhiêu bữa cơm với họ? Đếm ra, em sẽ giật mình, vì con số đó nhỏ tới mức đau. Mỗi trận cãi để thắng là em đốt mất một trong số những bữa ít ỏi đó. Tới cái ngày cha mẹ không còn, em sẽ không nhớ mình từng thắng câu nào. Em chỉ nhớ mình đã không ngồi lại đủ, không hỏi đủ, không nhịn đủ. Cái hối đó, anh nói thật với em, là một trong những cái hối nặng nhất đời người, và là cái hối không có đường sửa — vì người để mình sửa đã đi rồi.

Anh phải dừng lại đặt một cái mốc ở đây, vì anh biết đọc tới đoạn này sẽ có một số em thấy nghẹn, thấy không đúng với mình. Tất cả những gì anh nói nãy giờ — nhịn để hiểu, đừng cãi để thắng — là nói về người cha người mẹ thương con mà vụng, lo con mà nói trật, cái lõi là thương. Phần lớn cha mẹ là vậy. Nhưng anh không phải người ngây thơ, anh biết có một số ít không phải vậy. Có người mang danh cha mẹ mà cả đời chỉ biết hành hạ con, đánh đập, sỉ nhục, biến con thành chỗ trút giận, hoặc khống chế con tới mức không cho con thở, không cho con thành người. Nếu nhà em là cái nhà đó, thì anh nói riêng cho em một câu, và câu này không mâu thuẫn gì với mọi điều trên: nhịn để hiểu không có nghĩa là nhịn để bị hành hạ. Hiểu một người không buộc em phải đứng yên cho người đó làm tổn thương em hoài. Em vẫn có thể thương cha mẹ từ một khoảng cách đủ để em an toàn — thương mà không cần dí sát vào để bị thương thêm. Dựng một cái ranh giới với người làm hại mình, kể cả người đó là cha mẹ, không phải là bất hiếu. Đó là em giữ lấy cái mạng sống tinh thần của em, để em còn là người mà thương được ai đó về sau. Và nếu cái sức nặng đó lớn quá, vượt quá cái em gánh nổi một mình, thì đi tìm một người đủ vững để ngồi nghe em — một người lớn em tin, một người trong nhà thờ, một người làm nghề chữa lành cái đau trong lòng. Tìm người đỡ không phải là yếu. Cái cây non bị gió quật gãy người ta còn phải cắm cọc đỡ, huống chi một con người. Anh nói nhánh này ngắn thôi, nhưng anh để nó ở đây, vì anh thà em đọc trúng một câu cứu được em, còn hơn anh giảng hay mà bỏ rơi đúng cái đứa cần anh nhất.

Lần tới — có thể ngay hôm nay — cha mẹ nói một câu làm em ngứa, làm em chực cãi: em thử làm một việc khó mà rẻ. Nuốt cái câu cãi đang chực bật ra. Rồi thay vì bắn lại một câu để thắng, em hỏi một câu để hiểu. "Sao má lo chuyện đó dữ vậy má?" "Hồi đó ba gặp chuyện gì mà ba sợ con đi đường này?" Hỏi thật, rồi ngồi nghe. Em sẽ thường nghe ra, đằng sau câu càm ràm, là một nỗi sợ hoặc một câu chuyện cũ mà em chưa từng biết. Hiểu được cái đó, cơn ngứa muốn cãi tự tan.

Và làm thêm cái này, nếu em đang ở xa: tuần này gọi về cho cha mẹ một cuộc không-vì-việc-gì. Đừng gọi kiểu báo cáo — ăn chưa, khỏe không, tiền đủ không, rồi cúp. Mở đầu bằng một chuyện của chính em, kể cả chuyện em đang vụng, đang lo — vì cha mẹ thèm được em kể, được em cần, hơn là được em báo cáo. Hoặc xin cha mẹ kể một chuyện hồi xưa em chưa từng nghe. Mỗi câu chuyện của người già không hỏi kịp là một cuốn sách cháy mất, không in lại được.

Quan sát hai điều. Lúc em nuốt câu cãi và hỏi một câu để hiểu, để ý nét mặt cha mẹ đổi ra sao — thường là cái căng trên mặt họ dịu xuống, vì họ thấy mình được nghe chứ không bị chống. Và để ý trong chính em: sau khi nhịn để hiểu, em thấy nhẹ hay nặng hơn so với mấy lần em cãi cho thắng rồi về phòng đóng cửa như Tâm. Em sẽ thấy cái nhẹ của nhịn-để-hiểu ở lại lâu, còn cái hả của cãi-để-thắng tan trong vài phút rồi để lại cặn đắng.