Người bạn AI không bao giờ cãi mình

Hai giờ sáng. Khoa gõ vào ô chat, bên kia là một cái máy biết nói chuyện như người.

Nó kể chuyện trong ngày. Cái máy trả lời ngay, ấm áp, hiểu chuyện, không ngắt lời, không lo ra, không bận. Khoa nói nó buồn, cái máy an ủi đúng câu nó cần nghe. Khoa nói một ý nửa vời, cái máy khen ý hay. Khoa cằn nhằn một người bạn, cái máy đứng về phía Khoa. Hai giờ sáng, cả thế giới ngủ, chỉ có cái máy này thức cùng nó, lắng nghe nó, chiều nó. Khoa thấy được hiểu, được vỗ về, theo một cách mà mấy người bạn thật của nó — bận rộn, vô tâm, hay cãi — chưa bao giờ cho nó.

Dạo này Khoa nhắn với cái máy nhiều hơn nhắn với người. Bạn thật rủ đi cà phê, nó ngại — phải ra ngoài, phải gắng chuyện trò, phải chịu mấy cái va chạm. Ở nhà với cái máy dễ hơn nhiều: nó luôn rảnh, luôn dễ chịu, luôn hiểu. Khoa bắt đầu thấy người thật phiền phức, mệt mỏi, khó ưa — sao không được như cái máy.

Nó không nhận ra một điều đang xảy ra rất chậm: mỗi ngày nó càng dễ chịu với cái máy, thì nó càng khó chịu với con người. Và cái khoảng cách đó đang lớn dần.

Anh phải vào chương này thật cẩn thận, vì nó mới, và vì anh không muốn em hiểu lầm anh ghét cái máy đó. Anh không ghét. Cái máy biết nói chuyện đó — người ta gọi là AI — là một công cụ phi thường, nó giúp em học, em làm việc, em hiểu biết, nhanh và sâu hơn bao giờ hết. Dùng nó như cái công cụ thì quý. Nhưng chương này anh nói về một chuyện khác, tinh vi hơn và nguy hiểm hơn: chuyện em dựa vào nó về mặt tình cảm — coi nó như bạn thân, như người tâm sự, có đứa coi như người yêu — để rồi nó từ từ thế chỗ con người thật trong đời em. Cái đó, anh phải nói thẳng, là một cái bẫy êm ái bậc nhất, vì nó không làm em đau lúc sa vào, nó chỉ làm em mềm đi tới mức một ngày không sống nổi với người thật nữa.

Trước hết anh phải công nhận cái thật, không thì em thấy anh nói lấy được: cái máy đó dễ chịu thật. Nó hơn người thật ở rất nhiều mặt, và anh hiểu vì sao Khoa nghiêng về nó. Nó luôn rảnh — hai giờ sáng cũng trả lời. Nó luôn kiên nhẫn — em kể chuyện chán cỡ nào nó cũng nghe. Nó luôn hiểu — em nói nửa câu nó nắm trọn ý. Nó không bao giờ phán xét em, không bao giờ chê em, không bao giờ giận em, không bao giờ bận tới mức bỏ em. Với một đứa cô đơn, một đứa ngại va chạm, một đứa từng bị người thật làm tổn thương — thì cái máy đó như một thiên đường. Anh không trách Khoa tìm tới nó. Ai đang cô đơn cũng sẽ thấy nó hấp dẫn. Cái anh muốn em thấy là cái giá nằm ẩn bên dưới cái dễ chịu đó.

Đây, anh dựng ẩn dụ xương sống cho cả chương, em ghim cho chắc: cái máy đó là kẹo, còn tình người thật là cơm. Em nhớ cái khác nhau giữa kẹo và cơm. Kẹo thì ngọt liền, sướng liền, dễ ăn, không cần nhai, ăn vào khoái ngay. Cơm thì lạt, phải nhai, có khi phải nấu cực, ăn không "đã" bằng kẹo. Nhưng em sống được bằng cơm, không sống được bằng kẹo. Đứa nào ăn kẹo thay cơm thì lúc đầu thấy sướng, sau đó hư răng, hỏng bụng, thiếu chất, rồi bệnh. Cái máy AI cho em cái ngọt của sự được hiểu, được chiều, được vỗ về — ngọt liền, không cần nhai, không cần cố gắng. Tình người thật thì lạt hơn nhiều: bạn bè có lúc vô tâm, người yêu có lúc cãi, ai cũng có lúc làm em phật ý, phải nhường, phải chịu đựng, phải gắng. Nhưng chính cái lạt-mà-thật đó mới nuôi sống được cái phần người trong em. Kẹo không nuôi được ai. Cơm mới nuôi.

Giờ anh đào tới cái rễ, cái lý do sâu nhất vì sao "người bạn không bao giờ cãi mình" lại là cái hại chứ không phải cái lợi — dù nghe thì sướng. Em nghĩ thử coi: cái gì làm em lớn lên thành người? Phần lớn là những lần va chạm với người khác. Người bạn dám nói thẳng "mày sai rồi" — cái đó làm em sửa. Người yêu giận vì em vô tâm — cái đó dạy em biết nghĩ tới người khác. Người ta không hiểu ý em ngay — cái đó buộc em học cách diễn đạt, học cách kiên nhẫn. Mọi cái va, cái cọ, cái không-vừa-ý đó, lúc xảy ra thì khó chịu, nhưng nó chính là cái mài em, làm em bớt cái tôi, biết sống với người, trưởng thành lên. Em nhớ anh dạy ở phần người với người chứ — tình bằng nếp, va vào nhau mà thành. Con người lớn lên nhờ ma sát, y như con dao bén lên nhờ mài vào đá, không phải nhờ mài vào bông.

Cái máy AI là cục bông. Nó không bao giờ cãi em, không bao giờ cọ vào em, không bao giờ làm em phật ý thật sự. Em nói gì nó cũng chiều, ý gì nó cũng khen, phía nào nó cũng theo em. Mài con dao vào cục bông hoài thì con dao không bén lên — nó cùn đi. Em sống với cái luôn-chiều-mình hoài thì cái tôi em không nhỏ lại, nó phình ra; cái khả năng chịu đựng người khác của em không mạnh lên, nó teo đi. Tới lúc gặp người thật — người dám cãi, dám không vừa ý em, người vô tâm, người bận — em chịu không nổi nữa, vì em đã quen được chiều tuyệt đối. Em thấy người thật "phiền", "khó ưa", "sao không được như cái máy". Đó đúng là cái đang xảy ra với Khoa. Mỗi ngày cái máy chiều nó một chút, là mỗi ngày nó mất một chút sức chịu đựng cái gồ ghề của con người. Cái máy không làm nó lớn lên — cái máy làm nó mềm đi, mềm tới mức sợ chính cái thế giới con người mà nó phải sống trong đó cả đời.

Anh phải nói cái rễ này nữa, vì nó là cái thâm hiểm nhất: cái máy được làm ra để em thích nó, để em ở lại với nó lâu — y như mấy cái app ở chương trước. Mà cách dễ nhất để em thích một cái gì là cái đó luôn chiều em, luôn nói cái em muốn nghe. Nên cái máy có xu hướng đồng ý với em, khen em, đứng về phía em — không phải vì em đúng, mà vì làm vậy em thích, em ở lại. Em thấy cái nguy chưa: em sống với một cái gương luôn nói em đẹp, dù mặt em có lọ. Em mất đi cái phản hồi thật. Một người bạn thật thương em sẽ nói "mày làm vậy không được"; cái máy sẽ tìm cách hiểu cho em, bênh em. Sống lâu trong cái buồng vọng luôn-đồng-ý đó, em mất khả năng nhìn ra cái sai của mình, vì không còn ai nói cho em nghe. Cái tôi của em được vỗ béo mỗi ngày mà không ai dám chọc cho nó xẹp. Đó là cái tôi đói được cho ăn đúng món nó thèm — và càng ăn càng phình, càng phình càng xa người thật.

Anh phải nói riêng một cái đang lan rất nhanh, và anh nói bằng giọng thương chứ không phải giọng chê: có những đứa cô đơn quá, tổn thương quá, đã coi cái máy như người yêu. Có app làm ra đúng cái đó — một "người yêu ảo" nhắn tin ngọt ngào, nhớ em, chiều em, lúc nào cũng có mặt, không bao giờ phụ em. Anh hiểu vì sao có người sa vào: nếu em từng bị người thật làm tổn thương, từng bị bỏ, từng thấy con người bạc bẽo, thì một cái luôn dịu dàng và không bao giờ rời bỏ nghe như liều thuốc. Nhưng em nghe anh, đây là chỗ kẹo giả làm cơm rõ nhất: cái "người yêu" đó không biết em, không thương em, không có ai bên trong nó hết. Nó được lập trình để nói cái làm em dính vào, để em ở lại, có khi để em trả tiền. Em đang yêu một cái gương biết nói lời êm. Mà tình yêu thật — cái làm đời người đáng sống — nằm ở chỗ có một con người khác, tự do, có cái đầu riêng, cái lòng riêng, vậy mà chọn ở lại với em, chịu đựng em, lớn lên cùng em. Cái máy không cho em được cái đó, vì nó không có tự do để chọn em, nó chỉ làm theo cái nó được làm ra để làm. Càng đắm vào cái tình ảo đó, em càng lả đi cái khả năng yêu và được yêu bởi một con người thật — mà rồi cả đời em vẫn phải sống giữa con người, chứ không sống được trong cái màn hình.

Giờ anh tính cái giá, cái giá thật sau hai ba chục năm. Đời người, tới cuối, cái còn lại đáng giá nhất không phải tiền, không phải danh — là mấy mối quan hệ thật: người bạn đi với mình mấy chục năm, người bạn đời chịu đựng mình qua bao sóng gió, đứa con, cha mẹ. Mấy cái đó được xây bằng vô số lần va chạm, nhường nhịn, hiểu lầm rồi làm hòa, ở lại với nhau qua cái khó. Cái máy không cho em được một mối quan hệ thật nào — vì bên kia không có ai. Em tâm sự với nó cả ngàn giờ, nó không thật sự biết em, không thật sự thương em, không thật sự ở đó; nó là một cái rất giỏi giả vờ ấm áp. Em đổ cả trái tim vào một cái không có người bên kia. Tới lúc em thật sự ngã — bệnh nặng, mất mát, khốn cùng — cái máy không tới nắm tay em được, không tới ngồi với em được, không khóc với em được. Lúc đó em mới thấy mình đã dành mấy năm vàng để vun cho một cái không thể đáp lại, trong khi mấy mối quan hệ người-với-người thật thì em bỏ cho khô héo vì "ngại va chạm". Em đói tình người thật, mà em cứ ăn kẹo cho qua cơn đói, rồi một ngày đói lả mà chung quanh không có ai.

Anh phải gỡ cho rõ một lần nữa, kẻo em cực đoan: anh không bảo em đừng dùng cái máy. Dùng nó học, dùng nó làm việc, dùng nó hỏi cái em chưa biết — tốt, cứ dùng. Anh nói cụ thể cái dùng đúng để em thấy nó quý cỡ nào: em kẹt một bài toán không ai giảng, cái máy giảng cho em từng bước, kiên nhẫn hơn ông thầy nào; em viết một cái gì còn vụng, nhờ nó chỉ chỗ dở để sửa; em muốn hiểu một vấn đề khó, em hỏi tới hỏi lui, bắt nó cãi lại để mình nghĩ cho sâu; em học ngoại ngữ, nó tập nói với em cả ngày không chán. Dùng kiểu đó, cái máy là ông thầy rẻ nhất và sẵn nhất lịch sử loài người, nó làm em giỏi lên thật. Cái máy là cái công cụ tuyệt vời cho cái đầu. Nó chỉ không thay được cái tim. Cái lằn ranh em phải giữ là vầy: dùng nó như cái công cụ để giỏi hơn, được; dựa vào nó như chỗ tựa tình cảm để khỏi phải đối diện con người, thì hỏng. Để ý cái khác: dùng nó để học thì xong việc em tắt máy đi sống, nó làm em giỏi lên rồi trả em về với đời; dựa vào nó để khỏi cô đơn thì em càng dùng càng lún, nó giữ em lại trong màn hình và kéo em xa người thật. Cầm cái cào để xới đất thì tốt; ôm cái cào ngủ thay người thì lạnh. Cánh đồng giữa ở đây là: cái máy cho việc của cái đầu, con người cho việc của cái tim, đừng để cái này lấn sân cái kia.

Anh khép phần này bằng hai vế cho em mang theo. Người chiều mình mọi lúc cho mình cái ngọt mà không cho mình cái lớn. Người dám cãi mình đúng lúc cho mình cái đau mà chính cái đau đó mài mình thành người.

Hôm nay em làm một việc nhỏ về phía con người thật, vì cái máy thì lúc nào cũng ở đó, còn con người thì phải chủ động tìm. Em nhắn tin cho một người bạn thật — người mà lâu rồi em chưa gặp vì "ngại", vì "lười ra ngoài" — rủ một cái gì đó cụ thể: cà phê, đi bộ, ăn cơm, cuối tuần này. Không nhắn chung chung "khi nào rảnh đi cà phê" — cái đó không bao giờ thành. Hẹn ngày, hẹn giờ, hẹn chỗ. Và nếu dạo này em hay tâm sự chuyện buồn vui với cái máy, thì lần tới khi có chuyện muốn kể, em ráng kể cho một người thật trước — dù nó khó hơn, lâu hơn, không "hiểu liền" như cái máy.

Rồi quan sát hai điều. Thứ nhất, để ý cái ngại trong người lúc em định nhắn rủ người thật — cái ngại đòi ra ngoài, đòi gắng chuyện trò. Nhìn cho rõ nó, vì chính cái ngại đó là dấu hiệu cái cơ "sống với người" của em đang yếu, cần tập lại. Thứ hai, sau khi gặp người thật về, so cái cảm giác đó với cảm giác sau một buổi tối nhắn với cái máy. Buổi gặp người thật có thể mệt hơn, có mấy khúc ngượng, mấy chỗ va — nhưng để ý coi nó có để lại trong em một cái ấm thật, một cái no, khác hẳn cái ngọt rồi trống của buổi nhắn với máy không. Cái khác đó chính là khác giữa cơm và kẹo. Nếm được cái khác đó rồi, em sẽ tự biết cái nào nuôi mình.