Không biết mình muốn gì, và đó là chuyện bình thường

Khoa năm ba rồi. Và mỗi lần có ai hỏi "ra trường tính làm gì", nó ú ớ.

Không phải nó chưa nghĩ. Nó nghĩ nhiều là khác. Nó nghĩ tới mất ngủ. Đứa bạn cùng phòng đã chắc nịch sẽ theo nghề này, vạch ra cả lộ trình. Đứa khác mê một thứ từ nhỏ, cứ thế lao theo. Còn Khoa, hỏi nó thích gì, muốn gì, đời nó hướng về đâu — nó thấy một khoảng trắng. Không phải nó không thích gì hết; nó thích lai rai nhiều thứ, mà chẳng cái nào đủ mạnh để nó dám gọi là "đam mê của đời mình".

Càng gần ra trường, cái khoảng trắng đó càng làm nó hoảng. Nó sợ chọn sai. Sợ đâm đầu vào một nghề rồi mười năm sau nhận ra mình ghét nó. Sợ thành cái đứa "lỡ một bước, lầm cả đời". Và vì sợ chọn sai, Khoa làm đúng cái điều tệ nhất: nó không chọn gì cả. Nó cứ trôi, học cho qua, chờ một ngày nào đó "tiếng gọi của đam mê" tự dưng vang lên chỉ cho nó con đường. Ngày đó không tới. Nó vẫn trôi.

Em có đang đứng ở cái khoảng trắng đó không — cái chỗ ai cũng hỏi em muốn gì, mà chính em cũng không biết, rồi em đâm ra sợ chính cái không-biết của mình?

Anh nói với em câu đầu tiên, để em thở ra một cái đã: ở tuổi em mà chưa biết mình muốn gì, đó là chuyện bình thường nhất trên đời. Không phải dấu hiệu em vô dụng, em chậm, em thua bạn. Cái bất thường là mấy đứa hai mươi tuổi đã biết chắc chắn đời mình muốn gì — và phần nhiều trong số đó, vài năm sau cũng đổi, vì cái "chắc chắn" hồi đó là chắc chắn của một người chưa từng thử gì. Cho nên em đừng để cái không-biết làm em xấu hổ. Nó là điểm xuất phát bình thường của gần như mọi người.

Nhưng anh phải đập tan cho em một niềm tin sai, vì chính nó giam em ở cái khoảng trắng đó. Đó là cái niềm tin rằng: đâu đó có sẵn một thứ gọi là "đam mê của đời mình", nó nằm chờ em, và việc của em là đi tìm cho ra nó, rồi cả đời sẽ sáng. Niềm tin này nghe lãng mạn, mà nó là một cái bẫy độc. Vì nó làm em ngồi yên chờ đợi một thứ không bao giờ tự tới, và làm em hoảng loạn vì tưởng người khác đã "tìm thấy" còn mình thì chưa.

Sự thật ngược lại, và anh xin em khắc nó vào đầu: đam mê không phải một kho báu chôn sẵn chờ em đào lên. Đam mê là một ngọn lửa, mà lửa thì phải nhóm — phải cọ xát mới ra. Em coi người ta nhóm lửa bằng đá: phải cọ, cọ hoài, cọ tới khi tóe tia, rồi mới bùng. Đam mê y vậy. Người ta không tìm thấy đam mê rồi mới giỏi; người ta làm một việc đủ lâu, làm tới khi giỏi, và chính cái giỏi đó đẻ ra đam mê. Mê đến sau sự thành thạo, không đến trước. Em hỏi mấy người đang say nghề của họ mà coi — gần như không ai "biết mình mê nghề này" từ đầu. Họ bắt đầu vì một lý do tầm thường (gần nhà, có người rủ, kiếm cơm), làm riết thành giỏi, giỏi rồi mới thấy hay, thấy hay mới thành mê. Cái em đang chờ ở đầu con đường, thật ra nó nằm ở khúc giữa con đường, và chỉ hiện ra cho người chịu đi.

Em thấy cái trớ trêu chưa? Em ngồi chờ có đam mê rồi mới bắt đầu. Mà đam mê thì chỉ tới sau khi đã bắt đầu và đi một quãng. Em đang đứng đợi mặt trời mọc ở hướng tây.

Vậy thì vì sao em chưa biết mình muốn gì? Lý do giản dị tới mức em không ngờ: vì em chưa thử đủ. Làm sao em biết mình thích nghề thợ mộc hay ghét nó, khi em chưa từng cầm cái bào? Làm sao biết mình hợp với việc dạy học hay việc buôn bán, khi chưa từng đứng lớp, chưa từng bán một món hàng? Cái "muốn" không phải thứ em nghĩ cho ra trong đầu, ngồi trong phòng nhắm mắt suy tư là nó hiện lên. Cái "muốn" là thứ em va vào, thử qua, rồi cơ thể em, lòng em tự nó báo: cái này làm thấy cuốn, cái kia làm thấy chán muốn chết. Em không nghĩ ra được mình muốn gì, vì cái muốn không nằm trong đầu — nó nằm ngoài kia, trong những việc em chưa làm thử.

Đây là chỗ anh phải nói thẳng về cái giá của việc đứng yên chờ. Khoa sợ chọn sai nên không chọn. Nhưng em nghe cho kỹ: không chọn cũng là một lựa chọn. Nó là lựa chọn đứng yên. Và nó là lựa chọn tệ nhất trong mọi lựa chọn — tệ hơn cả chọn sai. Vì sao? Vì khi em chọn một ngả rồi đi, dù đi trúng hay trật, em đều thu được một thứ vô giá: thông tin. Đi trúng thì em biết "à, hợp", đi trật thì em biết "à, không hợp, gạch cái này ra" — mà gạch được một cái sai cũng là tiến gần hơn tới cái đúng. Còn đứng yên thì em không thu được gì hết. Em mãi mù mờ, vì em từ chối cái duy nhất có thể xóa mù: kinh nghiệm thật. Người đi sai còn có bản đồ; người đứng yên thì tới chết vẫn không có tấm bản đồ nào.

Và anh phải gỡ thêm cho em cái sợ "chọn sai là hỏng cả đời". Em đang nhầm việc chọn nghề với việc tuyên một bản án chung thân. Nó không phải vậy. Việc đời của em không phải một cánh cửa, đóng cái rầm là khóa luôn. Nó là một con đường có nhiều ngã rẽ. Em đi ngả này, thấy không hợp, em rẽ. Mỗi lần rẽ em không mất trắng — em mang theo mọi thứ đã học được ở ngả cũ. Có biết bao người làm nghề A năm năm, rồi nhận ra cái họ thật sự hợp là nghề B, và chính năm năm ở A lại thành cái nền giúp họ giỏi ở B theo cách không ai có. Không có quãng đường nào là phí, trừ quãng đường em không dám bước.

Cho nên anh đổi cho em câu hỏi. Câu hỏi "đâu là đam mê của cả đời mình" là một câu hỏi quá lớn, quá nặng, nó đè em tê liệt — nó như bắt một đứa đứng giữa ngã bảy phải nhìn cho ra trong bảy con đường kia đường nào dẫn tới hạnh phúc cả đời, mà chỉ được nhìn, không được đi. Nhìn kiểu đó thì đứng tới già cũng không ra. Em vứt câu hỏi đó đi. Thay bằng một câu nhỏ xíu, nhẹ hều, làm được: "Tháng này mình thử cái gì?" Chấm hết. Không phải "cả đời", chỉ "tháng này". Không phải "cam kết mãi mãi", chỉ "thử cho biết". Câu hỏi nhỏ này em trả lời được ngay, và trả lời bằng chân tay chứ không bằng cái đầu rối.

Tới đây anh phải gài một cái chốt, kẻo em nghe "cứ đi thử" rồi hiểu lệch thành "nhảy lung tung, cái gì cũng đụng một chút". Thử để biết mình muốn gì, khác hẳn với cả thèm chóng chán. Khác ở ba chỗ. Một, thử có quan sát: em làm, rồi em để ý nó báo gì trong người, rồi rút ra một điều — chứ không phải làm cho có rồi quên. Thử mà không quan sát thì thử cả trăm thứ cũng không khôn lên. Hai, thử có thời hạn rồi quyết: em cho mỗi thứ một quãng đủ để biết — vài tuần, một dự án nhỏ — rồi em quyết, theo tiếp hay gạch ra, chứ không lửng lơ hết cái này tới cái kia mãi mãi. Ba, thử cái rẻ trước: trước khi đổi cả ngành học hay nghỉ việc để "thử nghề mới", em thử cái phiên bản rẻ của nó đã — học một khóa ngắn, làm thử cuối tuần, xin theo một người trong nghề một bữa. Thử rẻ thì sai cũng không sạt nghiệp, mà vẫn cho em đủ thông tin.

Vì có một cái bẫy ngược anh phải cảnh báo: có người lấy chính chữ "thử" làm bình phong để không bao giờ phải cam kết với cái gì. Cứ thử hoài, đổi hoài, để khỏi phải đối diện cái khó của việc ở lại lâu. Đó không còn là khám phá nữa — đó là trốn, núp dưới cái áo đẹp đẽ của khám phá. Em nhớ chương Ở lại giữa cánh đồng ngay sau đây: thử là để tìm ra cái đáng ở lại, chứ không phải để né việc ở lại. Người khôn thử rộng ở tuổi đôi mươi để biết đường, rồi dồn sức cắm sâu vào một hai đường khi đã biết — chứ không nhảy lông nhông tới bốn mươi tuổi vẫn còn "đang đi thử". Thử là cái cổng vào, không phải chỗ ở lại cả đời.

Hôm nay em chọn một thứ — chỉ một — mà em hơi tò mò, dù chưa chắc nó có phải "đam mê" hay không. Đừng đòi chắc chắn. Chỉ cần một chút tò mò là đủ. Rồi em tìm cách thử nó nhỏ thôi trong tuần này: một khóa học ngắn trên mạng, một buổi đi làm thử, một dự án con con tự làm, hoặc đơn giản là kiếm một người đang làm nghề đó và xin ngồi nghe họ kể một buổi.

Cái cốt không phải để "tìm ra đam mê" sau một tuần — đừng kỳ vọng phép màu. Cái cốt là chuyển em từ tư thế ngồi-nghĩ sang tư thế đi-thử. Em đang đi thu thập thông tin về chính mình bằng tay chân, thứ thông tin mà ngồi trong phòng vắt óc cả năm cũng không có được.

Rồi em quan sát, và đây mới là phần học thật: trong lúc thử, cơ thể em, lòng em báo cái gì? Làm cái này em thấy giờ trôi nhanh, làm xong còn muốn làm nữa — đó là một tín hiệu, ghi lại. Làm cái kia em thấy uể oải, cứ ngó đồng hồ, làm cho xong cho rồi — đó cũng là một tín hiệu, cũng ghi lại. Cả hai đều quý như nhau, vì cái "không hợp" giúp em gạch bớt đường cũng nhiều như cái "hợp" giúp em thấy đường. Mỗi lần thử là một lần tấm bản đồ của em rõ thêm một nét. Thử mười thứ trong một năm, em biết về mình nhiều hơn ngồi nghĩ mười năm.