Cái thước của người khác

Một giờ sáng. Vy vẫn chưa ngủ. Ngón cái vẫn quẹt.

Vy không tìm gì cả. Vy chỉ lướt. Mà mỗi cái lướt là một nhát dao nhỏ. Đứa bạn cấp ba mới mua nhà — quẹt. Người quen vừa cưới, đám cưới sang — quẹt. Đứa kém Vy hồi đi học giờ làm sếp một nơi nghe oách — quẹt. Một người lạ hoắc, trạc tuổi Vy, đi du lịch chỗ Vy nằm mơ — quẹt.

Mỗi tấm hình, Vy không cố ý, nhưng trong đầu tự bật lên một phép tính: so với nó, mình đang ở đâu? Và câu trả lời, tấm nào cũng như tấm nào: mình ở dưới. Mình chậm. Mình thua. Hồi đó mình đâu có kém đứa này.

Tới hai giờ sáng, Vy đặt điện thoại xuống, lòng nặng trĩu, người mệt rã mà ngủ không được. Vy vừa đi qua một cái chợ, mà ở cái chợ đó người ta chỉ bày ra hàng đẹp nhất, và Vy thì đem cả cái kho lộn xộn của đời mình ra so với mấy món hàng mẫu đó. So kiểu đó thì thua là cái chắc. Mà đêm nào Vy cũng đi cái chợ đó.

Em có đi cái chợ đó mỗi đêm không?

So sánh là cái bệnh nặng nhất của tuổi này. Nặng hơn mọi tuổi khác. Anh nói cho em biết tại sao nó nặng nhất đúng ở tuổi em, vì hiểu cái gốc thì mới gỡ được.

Tuổi em chưa có thành tựu thật để đứng. Người bốn mươi, năm mươi, họ đã có cái gì đó của riêng họ — một cái nghề, một gia đình, một vài thứ họ tự biết là mình làm được. Họ đứng trên cái nền đó, nên họ ít lung lay hơn khi thấy người khác hơn mình ở một mặt nào. Còn em, em chưa có cái nền đó. Em đang đi tìm coi mình là ai, mình giỏi cái gì, mình đáng giá bao nhiêu. Mà khi trong tay chưa có cái thước của riêng mình để tự đo, thì em đo bằng cái gì? Em đo bằng người ta. Em lấy người khác làm thước. Đó là lý do tuổi em so sánh dữ nhất: không phải vì em xấu tính, mà vì em chưa có thước riêng nên phải mượn thước của thiên hạ.

Mà mượn thước thiên hạ thời nay là một cái bẫy chưa từng có trong lịch sử loài người. Em nghĩ coi: ông bà mình hồi xưa cũng so sánh, nhưng chỉ so với chục người trong làng. Còn em, mỗi lần mở điện thoại là so với cả triệu người, mà toàn so với khúc đẹp nhất của họ. Đây là chỗ phải nói cho thật rõ.

Cái em thấy trên mạng không phải đời người ta. Là sân khấu của người ta.

Mỗi người có một sân khấu và một hậu trường. Sân khấu là cái họ đăng lên: chuyến đi đẹp, bữa ăn sang, khoảnh khắc cười tươi, tin vui. Hậu trường là cái họ không đăng: đêm mất ngủ, khoản nợ, cuộc cãi vã, nỗi sợ, mấy ngày tầm thường lê thê không có gì để chụp. Ai cũng dựng sân khấu cho đẹp và giấu hậu trường đi. Đó là chuyện bình thường, em cũng làm vậy — nhớ cái túi trả góp của Vy ở chương trước không, đó là Vy đang dựng sân khấu.

Bây giờ tới cái lừa chí mạng: khi em lướt mạng và so sánh, em đem cái hậu trường của em — gồm tất cả nỗi lo, cái chưa xong, mấy ngày tầm thường, cái mệt không nói được — ra so với cái sân khấu của người ta. Em so cái lộn xộn thật của mình với cái đẹp đã dàn dựng của họ. Trận đấu đó gian lận ngay từ luật chơi. Em cầm chắc phần thua, không phải vì em thua thật, mà vì em đang so hai thứ không cùng loại. Đó là lý do càng lướt em càng thấy mình kém — không phải em kém đi, mà là em đang chơi một trò mà luật của nó là em luôn thua.

Anh kể em nghe ba đứa trong sách này, để em thấy cái cân nó hành người ta ra sao. Vy lướt mạng, thấy ai cũng hơn, thấy mình thua. Khoa thì so trong lớp — thằng Phong có dự án, con Linh có học bổng — so xong thấy cái điểm của mình thành vô nghĩa. Tâm thì so ở họp lớp, so xong mặc luôn cái áo "mình kém nhất bàn". Ba đứa, ba cái cân khác nhau, mà chung một kết cục: cân xong, đứa nào cũng nặng lòng, đứa nào cũng quên mất mình đang có gì, vì mắt chỉ dán vào cái người ta có mà mình chưa.

Và đây là chỗ đau nhất của cái cân: nó không cho em yên kể cả khi em thắng. Em tưởng đo ra mình hơn người ta thì sướng? Sướng một chút, rồi lại lo — lo có đứa khác hơn mình, lo mình tụt lại. Người sống trên cái cân thì cân ra thua cũng khổ (vì tủi), cân ra thắng cũng khổ (vì sợ mất). Cái cân không bao giờ cho ai bình an. Nó chỉ đổi món khổ.

Em để ý cái cân nó hành người ta theo hai chiều, mà chiều nào cũng có bẫy riêng. Chiều thứ nhất là so lên — nhìn người hơn mình. Cái này em rành rồi, nó để lại sự tủi thân, cái cảm giác mình chậm, mình kém, mình bị bỏ lại. Nhưng có chiều thứ hai ít người để ý: so xuống — nhìn người kém mình. Em thấy một đứa thua mình, và trong một thoáng, em thấy dễ chịu, thấy mình cũng đâu đến nỗi. Cái dễ chịu đó ngọt, nên người ta hay lén tìm tới nó: buồn chuyện gì thì đi kiếm ai khổ hơn để thấy mình đỡ. Nhưng nó là đường mật tẩm thuốc. Vì khi em quen lấy cái kém của người khác làm thước đo cái ổn của mình, thì em cột sự bình an của em vào chỗ phải luôn có người thua kém em — em ngầm mong người ta đừng khá lên, để mình còn chỗ đứng. Đó là một cái lòng nhỏ mọn mà chính em cũng không muốn nuôi. So lên thì tự cắt mình. So xuống thì cắt người. Hai đầu cái cân đều có lưỡi.

Mà thôi, anh không bắt em diệt sạch so sánh — diệt không nổi đâu, nó là bản năng có sẵn trong người. Anh chỉ cho em cách xài nó cho khôn. Mỗi lần em thấy ghen tị với ai — cái nhói khi thấy người ta có thứ mình thèm — thay vì để cái nhói đó hành mình cả đêm, em dừng lại hỏi nó một câu: "Vậy là mình đang thèm cái gì ở đó?" Cái ghen tị, nếu em chịu nghe, là một cái la bàn thẳng thắn tới phũ phàng. Nó chỉ đúng vào thứ em thật sự muốn mà em chưa dám thừa nhận. Em ghen với đứa đi đây đi đó — có thể em đang thèm tự do, thèm được thấy thế giới. Em ghen với đứa giỏi nghề — có thể trong lòng em cũng muốn giỏi cái nghề đó mà em chưa chịu bắt tay vào. Cái ghen tị xài sai thì nó là a-xít ăn mòn em từ bên trong, đêm nằm cũng nhức. Xài đúng thì nó thành mũi tên chỉ đường: à, hóa ra mình muốn cái này — vậy thôi đừng ngồi ghen nữa, đứng dậy đi kiếm nó cho mình. Biến cái nhói thành cái chỉ dẫn, đó là cách duy nhất để so sánh đẻ ra được cái gì có ích.

Vậy người khiêm tốn, người bình an thật, họ làm sao? Em tưởng họ là người tự cân ra mình nhẹ ký, mình thua, rồi cam chịu? Không. Người bình an thật không phải người cân ra mình thấp. Họ là người đã cất cái cân đi. Họ không còn đo mình bằng người khác nữa. Họ đo mình bằng chính mình hôm qua. Câu hỏi của họ không phải "mình có hơn nó không", mà là "hôm nay mình có khá hơn mình tháng trước không". Đó là cái thước duy nhất công bằng, vì nó là cái thước em được quyền có của riêng mình — cái thước đo trên chính bãi đất của em, không phải bãi đất nhà người ta.

Hôm nay em làm hai việc, một việc cất bớt, một việc dựng lên.

Việc cất bớt: trong một tuần, mỗi lần em mở mạng lên mà thấy trong người nhói một cái — cái nhói của so sánh, của "sao nó hơn mình" — em không cố cãi lại nó, không tự an ủi suông. Em chỉ làm một động tác nhỏ: thầm nhắc "đây là sân khấu của nó, không phải đời nó", rồi em vuốt qua, không dừng lại ngắm cái nhói đó. Cái nhói nào không được cho ăn thì nó nhỏ dần. Em đang tập tay mình rời khỏi cái cân.

Việc dựng lên, cái này quan trọng hơn: em lấy một tờ giấy, và em tự làm cho mình một cái thước riêng. Em viết ra ba việc, chỉ ba thôi, mà nếu tháng này em nhích được một chút trên ba việc đó, thì với em, tháng này là tháng tốt. Không liên quan gì tới ai khác. Có thể là: đọc xong một cuốn sách, tập thể dục đủ mười buổi, học được một kỹ năng nhỏ. Cái gì cũng được, miễn là thước của em, đo việc của em.

Rồi cuối tuần, cuối tháng, em đo bằng cái thước đó. Em hơn cái Vy của tháng trước không? Hơn một chút là thắng. Đó là trận đấu duy nhất công bằng, và là trận duy nhất đáng đánh. Mọi trận so với người ta đều gian lận luật; chỉ trận so với chính mình hôm qua là sòng phẳng.

Quan sát cái gì? Quan sát cái này, và nó sẽ làm em nhẹ cả người: khi em bắt đầu đo bằng thước của mình, mấy cái sân khấu của người ta trên mạng tự nhiên bớt cắt vào em. Không phải vì người ta bớt giỏi. Mà vì em đã bước xuống khỏi cái cân chung, về đứng trên bãi đất của riêng mình, lo dựng nhà của mình. Mà người đang bận dựng nhà mình thì còn hơi đâu mà đứng ngó nhà hàng xóm cao mấy tầng.