Tình thương phải lọt ra ngoài mới có thật

Đám tang ba của Khoa. Khoa ngồi bên quan tài, ráo hoảnh, mà trong lòng ngổn ngang.

Ba Khoa là người đàn ông của thế hệ cũ — khô khan, ít nói, cả đời chưa nói với Khoa một câu "ba thương con". Khoa lớn lên dưới một người cha như cái tủ lạnh: có đó, vững đó, mà lạnh, không bao giờ mở lòng. Khoa từng oán, từng nghĩ ba không thương mình.

Tới lúc dọn đồ của ba, Khoa mở ngăn kéo. Trong đó có một xấp giấy. Mấy cái biên lai đóng học phí của Khoa suốt mười mấy năm, ba giữ hết. Một cuốn sổ tay, ba ghi tay: ngày Khoa đậu đại học, ngày Khoa đi làm chỗ đầu tiên, lương tháng đầu của Khoa bao nhiêu — ba ghi lại hết, lặng lẽ, không cho ai biết. Một tấm hình Khoa hồi nhỏ, quăn góc vì cầm nhiều. Và Khoa nhớ ra: suốt mười mấy năm, sáng nào ba cũng dậy sớm bơm xe, kiểm thắng cái xe Khoa đi học, không nói một lời. Mỗi sáng Khoa dắt xe ra, xe ngon lành, Khoa tưởng chuyện đương nhiên. Khoa nhìn xấp giấy trong ngăn kéo, và lần đầu trong đời, nước mắt nó rớt xuống — không phải vì ba không thương nó. Mà vì ba thương nó cả một đời, bằng việc làm, mà nó đợi tới lúc này mới đọc ra.

Em có một người thương em theo cái kiểu lặng lẽ đó không — mà em chưa đọc ra? Hay chính em đang thương ai đó kiểu để trong bụng, mà người ta chưa hề biết?

Tiếng Việt mình có một chỗ hay mà mình xài hoài quên để ý: chữ thương vừa là cái nằm trong lòng, vừa là cái phải làm ra. "Lòng thương" — nó nằm trong bụng. "Thương ai" — nó phải đi ra ngoài, phải làm gì đó cho ai đó. Và cả chương này anh chỉ muốn đóng một cây đinh vô đầu em: cái nằm trong bụng thì không nuôi được ai. Người ta sống bằng cái lọt ra ngoài.

Vì sao phải nói cái tưởng như hiển nhiên này? Vì quanh em đầy người đang đói tình ngay bên cạnh một người thương mình thật. Người cha thương con thật — thương trong bụng, chắc nịch — mà cái thương đó không có tay chân, nên đứa con lớn lên thấy mình có một người cha lạnh. Người con thương cha mẹ thật — mà cứ để trong lòng, đợi "khi nào rảnh", "khi nào có tiền", "khi nào bớt ngại" — rồi tới đám tang mới khóc rằng mình thương. Hai bên thương nhau thiệt, mà sống cạnh nhau cả đời trong cái lạnh, chỉ vì cái thương không ai chịu cho nó lọt ra ngoài. Đói giữa kho gạo. Khát bên bờ sông. Đó là bi kịch lặng lẽ của biết bao gia đình Việt.

Anh dựng cho em một hình để em nhớ cả đời, và đây là cái xương sống của chương: trong tình thương có hai thứ, thời tiết và khí hậu. Thời tiết là cái bất chợt — bữa nay em vui, em mua quà cho mẹ, nói câu ngọt, đăng tấm hình "thương ba má nhất đời". Bữa mai em bận, em quên, em cộc cằn. Thời tiết thì lúc nắng lúc mưa, thất thường, không tin được. Khí hậu là cái đều đặn, cái nền — là sáng nào cũng bơm xe cho con như ba Khoa, là mỗi tuần gọi về một cuộc dù chẳng có chuyện gì, là ngày nào cũng hỏi mẹ một câu thật, là có mặt đều đặn dù lòng hôm đó có dâng trào hay không. Và đây là điều quan trọng nhất: người ta không sống được bằng thời tiết của nhau. Người ta sống bằng khí hậu của nhau. Một câu "thương con" nói một lần trong cơn xúc động không nuôi nổi một đứa trẻ. Mười mấy năm bơm xe lặng lẽ thì nuôi được. Cái mưa rào bất chợt làm ướt áo một bữa; cái khí hậu ôn hòa mới làm cây lớn được.

Em để ý cái bẫy này, vì tuổi em hay mắc: em chờ cảm xúc dâng lên rồi mới thương. Em nghĩ phải thấy thương trào trong lòng thì hành động thương mới "thật", còn làm khi lòng chưa dâng thì "giả tạo". Sai. Ngược hẳn. Cảm xúc là thời tiết, nó tới rồi đi, em không điều khiển được nó, và nếu em đợi nó thì em sẽ thương rất ít, vì phần lớn các ngày trong đời lòng mình không dâng trào gì cả, nó bình bình. Thương thật không phải đợi cảm xúc — nó là quyết định làm cái việc thương đều đặn, kể cả những ngày lòng nguội. Người vợ nấu cơm cho chồng ba chục năm không phải ngày nào cũng dâng trào yêu thương khi cầm cái xoong. Bà nấu vì bà đã quyết bà là người thương người đó, và thương thì làm, bất kể thời tiết trong lòng hôm đó ra sao. Cái đó mới là khí hậu. Cái đó mới nuôi được một mái nhà.

Và anh nối về cái mạch chạy suốt cuốn sách này: thương là động từ, mà động từ thì phải có người làm và có việc làm. Em thương cha mẹ — việc làm là gì? Gọi về. Ngồi nghe. Về thăm. Em thương người yêu, thương vợ chồng — việc làm là gì? Đỡ một việc nhà, nhớ cái người ta đang lo, có mặt lúc người ta cần. Em thương bạn — việc làm là gì? Nhấc máy lúc nó gục, tới lúc nó cần dù không tiện. Nếu em truy ra không có việc làm nào, chỉ có cái cảm giác trong bụng, thì anh nói thẳng dù nó khó nghe: cái đó chưa phải thương, cái đó mới là có cảm tình. Cảm tình nằm trong bụng thì là của riêng em, người kia không nhận được gì. Thương là khi nó lọt ra ngoài, biến thành việc, tới được tay người kia. Cái lọt-ra-ngoài đó mới là cái duy nhất người ta cầm được, sống được, nhớ được.

Hôm nay, chọn một người em thương nhưng lâu nay chỉ thương trong bụng — cha, mẹ, người yêu, một đứa bạn thân. Và làm một việc thương cụ thể, lọt ra ngoài, tới tay được người ta. Anh nói rõ: một việc, không phải một cảm giác. Có thể là một việc tay chân: nấu cho mẹ một bữa, sửa giùm cha cái gì đó, mua đúng món người yêu thích mà không đợi dịp. Có thể là một câu nói thật mà em vẫn ngại: gọi cho ba má nói một câu thương mà cả đời chưa nói. Có thể là sự có mặt: tới ngồi với một người đang buồn, không cần nói gì, chỉ có mặt. Đừng làm cái gì to tát phải đợi. Làm cái nhỏ, làm được ngay.

Rồi quan trọng hơn cái làm một lần: chọn một việc thương nhỏ và biến nó thành khí hậu — làm đều. Mỗi tối một câu hỏi thật với người trong nhà. Mỗi tuần một cuộc gọi về. Mỗi ngày một việc nhỏ cho người mình thương. Nhỏ mà đều, đó mới là khí hậu, đó mới nuôi được tình.

Quan sát kỹ điều này, vì nó sẽ sửa lại cả cách em hiểu về tình thương: để ý phản ứng của người nhận khi em làm cái việc thương cụ thể đó — nhất là nếu lâu nay em chỉ thương trong bụng. Em sẽ thường thấy người ta bất ngờ, có khi rưng rưng, vì hóa ra bấy lâu họ không biết em thương họ tới vậy — cái thương của em nằm trong bụng em nên họ đâu có nhận được. Cái khoảnh khắc đó dạy em một điều thấm thía: tình thương em giấu trong lòng, với người được thương, gần như không tồn tại; nó chỉ bắt đầu có thật vào đúng cái giây nó lọt ra ngoài.