Bãi đất trống không phải là sự thua thiệt

Em hai mươi tuổi. Hoặc mười tám. Hoặc hăm ba. Em đang đứng ở một chỗ mà người lớn ít khi chịu nói thật cho em nghe về nó.

Người ta quen gọi tuổi này là tuổi đẹp nhất đời người. Anh gọi nó bằng một cái tên khác. Tuổi đổ móng.

Em coi thợ xây nhà chưa? Cái phần cực nhất, lâu nhất, bẩn nhất, là phần đào đất đổ móng. Đổ xong rồi lấp đất lại, chẳng ai thấy. Khách tới chơi nhà sau này, người ta khen cái mái cong, khen bộ cửa gỗ, khen giàn hoa giấy — không ai cúi xuống khen cái móng. Móng nằm dưới đất, suốt đời không ai ngó tới. Nhưng em thử đổ móng lệch một phân coi. Lên tới tầng ba, bức tường nghiêng cả thước. Lên tới tầng năm, cả căn nhà đổ.

Tuổi này của em y như vậy. Mấy chuyện em làm bây giờ — cái thói quen em tập, cái cách em nghĩ về mình, cái đám bạn em chọn, cái cách em xài đồng tiền đầu tiên — không ai vỗ tay khen. Nó nằm dưới đất. Nhưng nó là cái móng. Hai ba chục năm sau, cả tòa nhà đời em đứng hay nghiêng, là nhờ mấy phân móng em đổ trong mấy năm này.

Mà đây mới là chỗ anh muốn nói thẳng với em.

Em nhìn quanh, thấy đứa có xe, đứa có người yêu, đứa mới khoe cái hình đi nước ngoài, đứa đã đi làm lương tháng mấy chục triệu. Còn em — em thấy mình chưa có gì. Tay trắng. Và cái "chưa có gì" đó, đêm nằm xuống, nó cào trong ruột em, nó nói nhỏ vào tai em rằng em đang thua. Thua bạn. Thua người ta. Thua cả cái đứa em từng coi thường.

Anh nói cho em nghe sự thật, và nó ngược hẳn với cái em đang tin.

Cái "chưa có gì" đó không phải dấu hiệu em thua. Nó là đặc ân lớn nhất đời em đang được cầm trong tay mà không biết.

Em coi mấy người đã có sẵn mọi thứ đi. Người ta muốn xây lại đời mình kiểu khác, người ta phải đập. Đập cái nhà cũ đã ở quen. Đập cái nghề đã làm mười năm. Đập cái danh người ta đã dày công gầy dựng. Đập đau lắm, tiếc lắm, và phần lớn người ta không dám đập, nên người ta kẹt luôn trong cái nhà cũ tới già. Còn em? Em chưa có nhà nào để đập. Em có nguyên một bãi đất trống. Em muốn xây gì thì xây, hướng nào thì hướng, không phải phá cái gì trước. Trên đời này, hỏi mấy người được cầm một bãi đất trống mà còn nguyên cả đời phía trước để dựng? Em đang cầm đó. Đừng đứng đó mà khóc vì bãi đất trống. Xắn tay lên mà dựng.

Mà tại sao phải dựng ngay bây giờ, không để vài năm nữa? Anh nói thẳng cái này, vì ít người nói cho em nghe. Tuổi em có một thứ mà em không thấy vì em đang ngồi trong nó, y như con cá không thấy nước: tuổi em là tuổi dẻo nhất đời người. Cái đầu em bây giờ học cái gì cũng vô, đổi cái gì cũng được. Thói quen bây giờ tập thì nó còn mềm, uốn dễ. Cái nhìn về đời, về mình, bây giờ định hình thì còn kịp sửa. Mười năm, hai mươi năm nữa, mọi thứ cứng lại — thói quen thành nếp khó bẻ, cái nhìn thành thành kiến khó lay, cái đầu học gì cũng chậm hơn. Không phải lúc đó hết làm được, vẫn làm được, mà tốn gấp ba gấp năm. Cùng một viên gạch, đặt lúc xi măng còn ướt thì nó dính chắc và dễ; đợi xi măng khô rồi mới đặt thì phải đục, phải khoan, mệt gấp mấy lần. Tuổi em là lúc xi măng còn ướt. Đây là cánh cửa, mà cửa nào cũng có lúc khép. Đừng phí cái lúc dễ nhất đời để xây, bằng cách ngồi đợi tới lúc khó nhất.

Cuốn sách này, từ đầu tới cuối, là chuyện xây một căn nhà. Căn nhà cho đời em.

Mà xây nhà thì không bắt đầu bằng việc khuân gạch. Bắt đầu bằng việc coi lại miếng đất, coi ai sẽ ở trong cái nhà đó — và coi có kẻ nào đang lén chiếm đất, giả làm chủ nhà hay không. Đó là việc của Phần Một, cái phần em đang cầm. Trước khi dựng, mình phải gặp mặt kẻ ở trong mình. Có kẻ là em thật. Có kẻ chỉ giả làm em. Phân biệt được hai đứa đó, là đã xong một phần ba việc đời.

Đi cùng em suốt cuốn sách này có ba người. Anh kể chuyện của họ không phải để em coi cho vui. Anh kể vì một trong ba đứa đó chính là em, hoặc là đứa đang ngồi kế bên em.

Có Khoa. Hai mươi tuổi, sinh viên, học giỏi, nhìn ngoài đứa nào cũng tưởng nó ổn. Mà bên trong nó có một cái giọng cứ rỉ rả suốt ngày rằng nó chưa đủ, chưa bằng ai. Nó cầm điện thoại còn nhiều hơn cầm bút.

Có Vy. Hai mươi ba, đi làm được một năm. Trang mạng của Vy đẹp lắm, hình nào cũng cười. Mà cái Vy giấu sau mấy tấm hình đó là một mối tình vừa gãy, một cái thẻ tín dụng đang nợ, và một thói quen so mình với người ta tới mất ngủ.

Có Tâm. Mười tám, vừa rớt nguyện vọng một. Đứng ở bãi đất trống thật sự, trống tới mức nó hoang mang không biết bước chân nào trước. Và chính vì hoang mang, nó là đứa dễ bị mấy cái bẫy ngoài kia kéo đi nhất.

Ba đứa, ba kiểu, mà chung một tuổi: tuổi đổ móng.

Anh dặn em một câu trước khi vô. Cuốn sách này không phải để đọc cho biết. Đọc cho biết thì gấp lại quên liền, y như coi một clip hay rồi lướt qua clip khác. Cuốn này để đọc cho làm. Cuối mỗi chương có một mục tên là "Việc của hôm nay" — một việc nhỏ, làm được trong ngày. Em mà đọc mười chương, gật gù mười cái, rồi không làm việc nào, thì em phí thời gian, mà anh cũng phí công. Cái học không nằm ở chỗ em hiểu. Nó nằm ở chỗ em làm, rồi quan sát coi trong người mình đổi cái gì.

Anh nói thêm để em hiểu anh ngồi ở đâu khi viết mấy dòng này. Anh không đứng trên cao nói vọng xuống. Mấy cái gã khách trọ, cái cân, cái áo tự ti mà anh sắp mổ cho em coi — anh biết tụi nó rõ lắm, không phải vì đọc trong sách, mà vì anh từng mang đủ bộ trên người. Anh cũng từng có tuổi của em, từng đứng ở bãi đất trống của mình, từng nghe cái giọng trong đầu phán mình không làm được, từng nằm đếm coi mình thua bạn bè mấy bậc. Cái khác duy nhất giữa anh và em bây giờ là anh đi trước em một quãng, vấp đủ mấy hòn đá rồi, nên anh quay lại chỉ cho em chỗ nào có đá để em đỡ vấp. Vậy thôi. Cuốn này không phải lời dạy đời của một người hoàn hảo — làm gì có người đó trên đời. Nó là tấm bản đồ một người đi trước vẽ vội cho người đi sau.

Mà bản đồ có cái luật của nó: cầm bản đồ không phải là đã tới nơi. Em đọc cuốn này mà tưởng đọc xong là đời đổi, là hết tự ti, hết so sánh sau một đêm — thì em sẽ thất vọng, rồi em bỏ. Không có chuyện đó đâu. Mấy cái nếp trong đầu em xây mười mấy năm, không gỡ trong một tối được. Sách chỉ cho em thấy đường; còn đi thì em đi, từng bước nhỏ, mỗi ngày một chút. Cho nên đọc chậm thôi. Mỗi chương đọc xong, làm cái việc của nó, sống với nó vài bữa, rồi hẵng qua chương sau. Đọc kiểu lướt mạng — nuốt mười chương một đêm cho biết — thì cuốn này vô dụng với em y như mọi thứ em lướt qua hôm qua mà giờ không nhớ nổi một câu.

Anh hứa với em một điều, và anh sẽ giữ tới chương cuối. Mấy chuyện trong cuốn này không phải mấy lời êm tai để dỗ em vui một bữa. Nó là gạch. Gạch thật. Em làm theo, hai ba chục năm sau ngồi nhìn lại căn nhà đời mình, em sẽ chỉ vào mấy viên gạch này mà nói: hồi đó mình đặt viên này đúng.

Còn một điều cuối. Đọc mấy chương sau, sẽ có lúc em thấy nhói, thấy như anh đang nói trúng tật của riêng em, thấy hơi khó chịu trong người. Nếu vậy thì mừng đi, đừng buồn. Cái nhói đó là dấu hiệu em đang đọc trúng chỗ. Thuốc đắng mới dã được tật; lời nào đọc xong thấy êm ru, vuốt cho mình thấy mình giỏi sẵn rồi, thì lời đó không đổi được gì trong em hết. Anh không viết để vuốt em. Anh viết để đỡ em dựng một căn nhà đứng vững. Mà muốn nhà đứng vững thì có lúc phải đào, phải đục, phải đụng vào chỗ đau. Em chịu được mấy cái đụng đó, là em xây được.

Và nếu được, đừng đọc cuốn này một mình. Kiếm một đứa bạn cùng đọc, hay một nhóm nhỏ, mỗi tuần ngồi lại nói với nhau một chương: chỗ nào trúng mình, việc của tuần này làm tới đâu rồi. Mấy cái tật trong đầu mình nó mạnh nhất khi mình ở một mình với nó trong bóng tối; đem nó ra nói giữa mấy người cùng đi, nó co lại thấy rõ. Cuốn này anh viết cho từng người đọc, mà nó sống mạnh nhất khi có mấy người cùng đọc, cùng làm, cùng nhắc nhau. Đi một mình cũng được — nhưng đi có bạn thì đi được xa hơn.

Giờ thì xắn tay. Việc đầu tiên là đi gặp cái kẻ ồn ào nhất đang ở trong đầu em.