Gánh cả thế giới trên vai

Một giờ sáng, Vy vẫn chưa ngủ. Ngón tay lướt, mà lần này không phải coi người ta khoe.

Lần này là tin. Một vụ tai nạn thảm khốc. Một cuộc chiến bên kia địa cầu, hình ảnh đổ nát, trẻ con khóc. Một dự báo kinh tế đen tối. Một thứ bệnh mới. Một vụ án rùng rợn. Một bình luận giận dữ, rồi ngàn bình luận giận dữ chửi nhau bên dưới. Vy lướt hết cái tin xấu này tới cái tin xấu khác, tim đập nhanh, ngực nặng dần, mà tay không dừng được. Càng đọc càng thấy thế giới sao mà tăm tối, sao mà sắp sụp tới nơi, sao mà đầy hiểm họa rình rập.

Tới hai giờ, Vy buông điện thoại, nằm thở dốc trong bóng tối. Lòng nó đầy một nỗi lo mơ hồ mà khổng lồ — lo chiến tranh, lo kinh tế, lo bệnh tật, lo cái xã hội đang xuống cấp, lo cho cả cái tương lai của loài người. Nó thấy mình nhỏ bé, bất lực, và sợ. Nó nằm đó, hăm ba tuổi, vai gánh trọn nỗi lo của cả hành tinh, và không ngủ được.

Mà có một câu hỏi Vy không hỏi: trong tất cả những cái nó vừa lo suốt một tiếng đồng hồ đó, có một cái nào nằm trong tầm tay nó làm được gì không? Hay nó vừa nhận về trọn vẹn nỗi đau của cả thế giới, mà không đổi lại được một hành động nào?

Cái đêm của Vy — nằm ôm điện thoại đọc tin xấu tới nghẹt thở, rồi lo lắng bồn chồn không ngủ được — người ta đặt cho nó một cái tên: cuộn tin dữ, lướt mãi mấy cái tin tăm tối không dứt ra được. Anh phải gỡ chương này cho em, vì đây là một cái khổ rất mới, rất lặng, mà nó đang gặm nhấm sự bình an của cả một thế hệ, và phần lớn người ta chịu đựng nó mà không hiểu chuyện gì đang xảy ra với mình.

Gọi tên cái cơ chế trước. Vì sao em dứt không ra khỏi mấy cái tin xấu, dù đọc xong thấy nặng nề, sợ hãi? Em nhớ cái máy đánh bạc ở chương bốn mươi tám chứ — cái màn hình đẩy lên cho em cái gì giữ em ở lại lâu nhất. Mà cái giữ con người ở lại lâu nhất, mạnh nhất, chính là cái sợ và cái giận. Cái đầu con người, từ thời ăn lông ở lỗ, được lập trình để chú ý cái nguy hiểm hơn cái an lành — vì hồi xưa, đứa nào lơ là cái nguy thì bị cọp ăn, đứa nào để ý cái nguy thì sống sót, nên cái gen "dán mắt vào tin dữ" được truyền lại tới em hôm nay. Cái màn hình biết tỏng cái đó. Nó biết em sẽ dừng lại ở tin xấu lâu hơn tin lành, nên nó đẩy tin xấu, chuyện giận dữ, chuyện sợ hãi lên cho em nhiều hơn — không phải vì thế giới toàn chuyện xấu, mà vì chuyện xấu giữ em dán mắt lâu hơn, và em dán mắt lâu thì nó bán được em đắt hơn. Em tưởng em đang "cập nhật tình hình thế giới". Thật ra em đang bị cho ăn một khẩu phần tin dữ được lựa chọn kỹ để giữ em trong trạng thái sợ hãi và giận dữ — vì hai trạng thái đó nghiện nhất.

Đây, anh dựng ẩn dụ xương sống cho cả chương, em ghim cho chắc: em chỉ có một đôi vai. Đôi vai đó, tạo hóa làm ra để gánh phần đời của em — gia đình em, công việc em, những người quanh em, cái phần thế giới mà em với tay tới được. Đôi vai con người được thiết kế để gánh cái đó, vừa sức. Nhưng cái màn hình thì đổ lên vai em nỗi đau của cả địa cầu. Một ngày trên trái đất có tám tỉ người, chuyện xấu xảy ra khắp nơi mỗi giây — chiến tranh, tai nạn, bệnh tật, tội ác, thiên tai. Hồi xưa, em chỉ biết chuyện trong làng em, trong vùng em — vừa tầm vai gánh. Giờ cái màn hình bưng tới trước mặt em, mỗi đêm, nỗi đau của tất cả tám tỉ người, từ mọi xó xỉnh của hành tinh, dồn vào một cái màn hình nhỏ trong lòng bàn tay. Em lấy đôi vai sinh ra để gánh một xóm, đi gánh cả địa cầu. Thì gãy lưng. Cái nặng nề, cái lo âu nghẹt thở của Vy không phải vì Vy yếu đuối — mà vì không một con người nào, không một đôi vai nào, gánh nổi nỗi đau của cả thế giới cùng một lúc. Em không được sinh ra để chịu cái đó. Không ai được.

Giờ anh đào tới cái rễ, cái phân biệt cứu em: phải tách cái em LO được với cái em LÀM được. Đây là lưỡi dao mổ của cả chương, em cầm cho chắc. Em hình dung đời em như mấy vòng tròn đồng tâm. Vòng trong cùng, sát em nhất, là cái em với tay tới được, tác động được: sức khỏe em, công việc em, cách em đối xử với cha mẹ, với bạn, với người yêu, cái em làm cho cái xóm em, cái cộng đồng nhỏ quanh em. Vòng ngoài cùng, xa nhất, là cái em lo được nhưng không làm được gì: cuộc chiến bên kia địa cầu, nền kinh tế thế giới, cái xã hội xuống cấp chung chung, tương lai loài người. Giữa hai vòng đó có một sự thật phũ phàng mà em phải nuốt: phần lớn cái mà cái màn hình bắt em lo mỗi đêm nằm ở vòng ngoài cùng — cái em hoàn toàn không làm được gì. Em lo cuộc chiến đó tới mất ngủ, thì cuộc chiến đó vẫn diễn ra y vậy, không bớt một viên đạn nào nhờ em lo. Em đọc đủ thứ tin kinh tế đen tối, thì nền kinh tế cũng không nhúc nhích vì cái lo của em. Em nhận về trọn vẹn nỗi đau, mà không đổi lại được một hành động. Đó là lỗ ròng — em mất bình an, mất giấc ngủ, mất sức khỏe, mà thế giới không được lợi một chút nào. Em gãy lưng, mà địa cầu vẫn quay y như cũ.

Anh phải nói cho rõ một chỗ kẻo em hiểu lầm anh dạy em vô cảm: lo cho thế giới không phải là xấu. Trái tim biết đau trước nỗi đau của người khác là một trái tim quý, đừng để nó chai. Anh không bảo em mặc kệ đời. Anh bảo em phân biệt cho đúng: cái đau mà dẫn tới một hành động — thì giữ; cái đau mà chỉ làm em tê liệt, mất ngủ, sợ hãi, rồi chẳng làm được gì — thì cái đó không phải lòng tốt, đó là cái màn hình đang vắt kiệt em mà không cứu được ai. Có một cách thử rất gọn: trước mỗi cái tin làm em nặng lòng, hỏi một câu — "Cái này, mình có làm được gì không?" Nếu có — như một vụ thiên tai mà em góp được chút tiền, một việc trong cộng đồng em ra tay được — thì đừng chỉ lo, hãy đứng dậy làm cái đó, biến cái đau thành hành động, đó là lòng tốt thật. Nếu không làm được gì — thì cái lo của em vô ích cho thế giới và độc cho em; cách thương đời đúng đắn lúc đó là buông cái tin đó xuống, giữ mình lành mạnh, rồi đi làm tốt cái vòng trong cùng của em. Vì đây là sự thật mà ít ai chịu nhận: cách lớn nhất em góp cho thế giới không phải là lo cho cả thế giới — mà là sống cho thật tốt cái phần đời trong tầm tay em. Em làm tốt công việc em, nuôi dạy con em nên người, tử tế với người quanh em, lành mạnh và vững vàng — đó là viên gạch thật em đặt vào thế giới. Tám tỉ người, ai cũng giữ vững cái vòng trong cùng của mình, thì thế giới tốt lên thật. Còn tám tỉ người cùng nằm lướt tin xấu lo lắng tới mất ngủ mà không ai làm gì, thì thế giới chẳng tốt hơn, chỉ có thêm tám tỉ người kiệt sức.

Anh nói thêm một tầng về cái giận, vì doomscrolling không chỉ nuôi cái sợ, nó còn nuôi cái giận. Em lướt vào mấy chỗ người ta cãi nhau, chửi nhau về thời cuộc, về chuyện đúng sai, và em bị cuốn vào, máu nóng lên, gõ vài câu, rồi giận cả buổi vì mấy người lạ trên mạng. Em nhớ chương kỷ luật cái miệng ở phần người với người chứ — cái màn hình là chỗ cái miệng dễ mất kỷ luật nhất, vì em cãi với người em không thấy mặt, không biết tên, sẽ không bao giờ gặp. Em đốt năng lượng, đốt sự bình an, đốt thời gian, để thắng-thua với một cái bóng trên mạng — mà thắng cũng chẳng được gì, thua cũng chẳng mất gì, vì nó có thật trong đời em đâu. Cái giận đó cũng là một cách cái màn hình giữ em ở lại và vắt kiệt em. Người khôn không để cái màn hình quyết khi nào mình giận.

Anh phải đào sâu hơn cái chuyện giận này, vì có một tầng mà ít người thấy, và nó giải thích tại sao thời nay người ta chia rẽ, thù ghét nhau dữ vậy. Em với anh, hai người, cùng cầm điện thoại, mà cái màn hình cho hai đứa coi hai thế giới khác hẳn nhau. Cỗ máy học được em nghiêng về phía nào, ghét cái gì, rồi nó đẩy cho em toàn cái củng cố cái em sẵn tin, toàn cái làm em giận "phe kia". Người bên kia cũng vậy, nhưng ngược lại — họ bị đẩy cho toàn cái làm họ giận phe em. Mỗi người bị nhốt trong một cái bong bóng riêng, và trong bong bóng đó, phe mình lúc nào cũng đúng, phe kia lúc nào cũng vừa ngu vừa ác. Hai người không còn cãi nhau về cùng một sự thật nữa — họ sống trong hai sự thật khác nhau mà cái máy dựng riêng cho từng người. Đó là lý do em thấy ngoài đời ai cũng có vẻ cực đoan hơn, thù nhau hơn, không ai chịu nghe ai. Không phải con người tự nhiên hóa xấu — họ bị mỗi người cho ăn một khẩu phần giận dữ riêng, được nêm nếm để vừa miệng và gây nghiện. Em mà tin rằng cái thế giới trong màn hình em là thế giới thật, là toàn bộ sự thật, thì em đã bị nhốt mà không biết. Người tỉnh là người nhớ rằng cái mình thấy chỉ là một lát cắt được lựa cho mình, và ngoài kia, người mình đang giận cũng chỉ là một người đang bị lùa y như mình.

Mà tới đây em sẽ hỏi: vậy chẳng lẽ đừng theo dõi gì hết, sống như người mù tin tức? Không. Biết chuyện đời, chuyện nước, chuyện quanh mình là bổn phận của người trưởng thành — anh không bảo em bịt tai. Anh bảo em phân biệt giữa nắm tin và ngập tin. Nắm tin là mỗi ngày dành một khoảng ngắn, đọc vài nguồn đàng hoàng, biết cái cần biết, rồi thôi — như ăn đủ bữa rồi buông đũa. Ngập tin là dán mắt cả ngày, hớp hết tin giật gân, tin xấu, tin câu giận, không bao giờ no — như người ăn không biết dừng tới bội thực. Cái em cần để sống tử tế, làm công dân tốt, ra quyết định đúng cho đời mình — cái đó nhỏ và rõ, mười lăm phút mỗi ngày là đủ. Phần còn lại, cái biển tin tức cuồn cuộn kia, không làm em hiểu đời hơn, nó chỉ làm em sợ hơn, giận hơn, kiệt hơn. Biết đủ thì sáng; biết quá thì loạn.

Giờ anh tính cái giá cho rõ. Cái giá thứ nhất là giấc ngủ và sức khỏe — Vy mất ngủ, và mất ngủ kéo theo cả một dây bệnh: đầu óc mụ đi, người mệt mỏi, dễ cáu, lâu dài thì hại cả thân thể, đúng cái căn nhà đầu tiên là thân thể mà anh dạy ở phần hai. Cái giá thứ hai là khả năng sống vui ở hiện tại — em không thể vừa nằm lo cả thế giới sắp sụp vừa thấy vui với bữa cơm, với người bên cạnh, với cái đang có. Cái lo khổng lồ đó che mất cái đẹp nhỏ ngay trước mắt. Cái giá thứ ba, sâu nhất: nó làm em tê liệt. Khi em thấy thế giới quá lớn, quá tăm tối, quá ngoài tầm tay, em đâm ra thấy mọi cố gắng của mình đều vô nghĩa — "thế giới sắp sụp rồi, mình cố làm gì". Cái tê liệt đó mới là cái độc nhất: nó lấy luôn cả động lực sống và làm việc tốt cái vòng trong cùng của em. Em ôm cái địa cầu vào lòng tới mức buông luôn cái xóm nhỏ mà lẽ ra em chăm được.

Anh khép phần này bằng hai vế cho em mang theo. Cái trong tầm tay mà em làm được — đó là phần việc của em, hãy làm cho tới. Cái ngoài tầm với mà em chỉ lo được — đó không phải phần của em, ôm vào chỉ gãy lưng.

Hôm nay em làm hai việc nhỏ. Việc thứ nhất, em đặt cho mình một cái luật về tin tức: chỉ coi tin vào một khoảng giờ cố định ban ngày, mười lăm phút, từ một hai nguồn đàng hoàng — và tuyệt đối không coi tin lúc sắp ngủ. Buổi tối trước khi ngủ, cái đầu em cần được yên để nghỉ, không phải để nhận về nỗi đau của cả địa cầu. Việc thứ hai, lần tới khi một cái tin làm em nặng lòng, em dừng lại hỏi đúng một câu: "Cái này mình có làm được gì không?" Nếu có, em làm cái đó — góp tiền, ra tay, lên tiếng đúng chỗ — rồi yên lòng. Nếu không, em cho phép mình buông cái tin đó xuống, không phải vì em vô tâm, mà vì giữ mình lành mạnh để làm tốt cái vòng trong của em mới là cách em thật sự góp cho đời.

Rồi quan sát hai điều. Thứ nhất, đêm nay không coi tin trước khi ngủ, để ý coi giấc ngủ em có khác không, lòng em có nhẹ hơn không. Em sẽ thấy khác thật, và cái khác đó cho em biết bấy lâu cái gì đã ăn mất giấc ngủ của em. Thứ hai, mỗi lần hỏi "mình có làm được gì không" và câu trả lời là không, để ý cái cảm giác lúc em cho phép mình buông cái tin đó xuống — lúc đầu có thể thấy như mình đang "vô trách nhiệm", nhưng ngồi với nó một chút em sẽ thấy đó không phải vô trách nhiệm, đó là khôn ngoan: em đang dồn sức về đúng chỗ sức em có tác dụng. Phân biệt được cái buông-đúng đó với sự vô cảm, là em đã học được cách thương đời mà không gãy lưng.