Bệnh "để mai"

Tâm quyết ôn thi lại. Lần này nó nghiêm túc.

Nó lên mạng mua một bộ sách ôn, đẹp, dày. Nó kẻ một cái thời khóa biểu chi tiết tới từng giờ, dán lên tường. Nó hình dung cảnh mình cày miệt mài, năm sau đậu, nở mày nở mặt. Tối đó nó đi ngủ trong cảm giác lâng lâng của một người sắp đổi đời. "Mai bắt đầu."

Mai tới. Buổi sáng Tâm dậy trễ. "Thôi, bắt đầu giữa tuần lộn xộn quá, để đầu tuần sau cho trọn một tuần luôn, đẹp." Đầu tuần sau tới. "Ờ mà sắp hết tháng rồi, để đầu tháng tới bắt đầu cho tròn." Đầu tháng tới, có cái đám giỗ, rồi mệt, rồi "thôi để mai". Bộ sách đẹp nằm trên bàn, bắt đầu phủ một lớp bụi mỏng.

Mỗi lần nhìn bộ sách đó, Tâm thấy nhói. Nó biết mình đang trượt. Mà cái lạ là: càng thấy mình tệ, nó càng không dám đụng vào bộ sách. Đụng vào là phải đối diện với cái sự thật rằng mình đã hoãn cả tháng. Nên nó né. Né bằng cách lướt điện thoại, coi phim, làm mọi thứ trừ cái việc cần làm. Cái thời khóa biểu trên tường, nó gỡ xuống, vì nhìn nó nhục.

Em có một bộ sách phủ bụi nào như vậy không — một việc em biết mình phải làm, đã định làm cả chục lần, mà cứ "để mai", rồi mỗi lần nhìn nó là một lần nhói?

Trước hết anh phải gỡ cho em một hiểu lầm mà gần như cả thế giới mắc, kể cả chính em khi nhìn mình: trì hoãn không phải là lười. Em cứ tự chửi mình lười, nhưng chửi sai bệnh thì uống sai thuốc, nên càng chửi càng nặng. Người lười là người không muốn làm và thấy thản nhiên với chuyện không làm. Còn em — em muốn làm, em biết mình nên làm, em dằn vặt vì không làm. Đó không phải lười. Đó là một thứ khác, sâu hơn, và muốn gỡ thì phải gọi đúng tên nó.

Gốc của trì hoãn, gần như luôn luôn, là sợ. Nghe lạ phải không, mà đúng. Em hoãn mở bộ sách ra không phải vì em không thích đậu. Em hoãn vì sâu trong lòng, em sợ. Sợ mình học mà vẫn không hiểu, hóa ra mình dốt thật. Sợ cày cả năm rồi vẫn rớt, lúc đó còn nhục hơn. Sợ phải đối diện với khối lượng kiến thức khổng lồ mà mình thấy mình không kham nổi. Cái việc "ôn thi lại" trong đầu em không còn là một việc — nó phình lên thành một con quái vật khổng lồ, gánh cả nỗi sợ thất bại, cả áp lực phải đổi đời, cả sự xấu hổ của lần rớt trước. Và đứng trước con quái vật to như vậy, phản ứng tự nhiên của con người là gì? Là trốn. Em trốn vào cái điện thoại, vào bộ phim, vào giấc ngủ trễ — không phải vì mấy cái đó vui, mà vì nó cho em trốn khỏi con quái vật một lát.

Để anh chỉ cho em cái vòng xoáy, vì thấy được nó thì mới cắt được nó. Cái đầu em phóng đại nhiệm vụ lên thành bất khả ("ôn cả năm kiến thức trong mấy tháng, làm sao nổi"). Đứng trước cái bất khả đó, em tê liệt. Tê liệt thì em trốn vào việc dễ chịu tức thì — lướt điện thoại cho quên. Trốn xong thì em thấy tội lỗi ("mình lại phí một ngày nữa"). Tội lỗi làm con quái vật to thêm (giờ nó gánh thêm cả đống ngày đã phí). Con quái vật to thêm thì em càng sợ. Càng sợ thì càng trốn. Cái vòng đó nó xoáy, mỗi vòng kéo em xuống sâu hơn, và bộ sách trên bàn mỗi ngày một dày bụi. Em thấy chưa — em không kẹt trong đó vì em lười. Em kẹt vì em sợ, mà nỗi sợ thì tự nuôi chính nó lớn lên mỗi ngày em né.

Anh cũng phải tách cho em một chuyện, vì lẫn nó là khổ gấp đôi: trì hoãn khác với nghỉ ngơi. Nghỉ ngơi là khi em làm xong phần việc, rồi thảnh thơi chơi, lòng nhẹ tênh, chơi cho đã rồi quay lại. Trì hoãn là khi em chơi mà trong lòng cắn rứt, một mắt coi phim một mắt liếc bộ sách, chơi không ra chơi vì cái tội lỗi nó đi theo. Người trì hoãn khổ ở chỗ đó: họ vừa không làm được việc, vừa không hưởng được cái chơi. Mất cả hai. Cái đứa cày xong rồi chơi sướng hơn cái đứa trốn việc đi chơi gấp mười lần — dù nhìn ngoài tưởng hai đứa cùng đang chơi.

Bây giờ tới cái cách gỡ, và nó đơn giản tới mức em sẽ nghi ngờ — nhưng em cứ thử rồi biết. Vấn đề nằm ở chỗ con quái vật quá to, nên giải pháp là: đừng đánh con quái vật. Hãy thu nó lại thành con kiến.

Em hình dung việc cần làm như một tảng đá to. Tảng đá nặng nhất trên đời là tảng đá chưa được nhấc — vì lúc nó còn nằm im, cái lực ì giữ nó dính xuống đất là lớn nhất. Nhưng em để ý: chỉ cần nhấc nó nhúc nhích được một chút, lăn được vòng đầu tiên, thì những vòng sau nhẹ hẳn đi, cái đà nó cuốn. Cái khó của mọi việc không nằm ở giữa hay ở cuối. Nó nằm ở giây phút bắt đầu — ở chỗ phá cái lực ì tĩnh. Cho nên bí quyết là: đừng bắt mình làm xong, chỉ bắt mình bắt đầu.

Đây là quy tắc anh muốn em xài cả đời, gọi là quy tắc năm phút: với cái việc em đang hoãn, em không hứa làm xong, không hứa làm một tiếng, không hứa gì lớn hết. Em chỉ hứa làm đúng năm phút. Mở bộ sách ra, làm một trang, đúng năm phút, rồi cho phép mình dừng. Năm phút thì con quái vật nào cũng hết đáng sợ — ai mà sợ năm phút. Mà điều kỳ diệu là: chín trên mười lần, khi em đã ngồi vào, đã làm được năm phút đầu, em sẽ làm tiếp. Không phải vì em ép, mà vì cái lực ì đã bị phá, cái đà đã có, và hóa ra bắt tay vào rồi thì nó không đáng sợ như lúc đứng ngoài ngó. Cái khổ nằm ở ngưỡng cửa, không nằm trong phòng. Bước qua được ngưỡng cửa năm phút đó, em vào được trong phòng.

Và em nhớ cái anh nói ở chương vận động chứ — đừng đợi có hứng mới làm. Hứng không tới trước để đẩy em vào việc; hứng tới sau, khi em đã vào việc rồi. Người chờ "thấy muốn học" mới học thì chờ cả đời, vì cái muốn đó là phần thưởng cho người đã bắt đầu, không phải vé vào cửa.

Anh phải vạch mặt thêm một kiểu trì hoãn tinh vi, vì nó đội lốt đức tính nên rất khó bắt: cầu toàn. Có người không bắt đầu vì "chưa đủ điều kiện", "chưa chuẩn bị xong", "phải làm cho thật hoàn hảo rồi mới làm". Nghe nghiêm túc, kỹ lưỡng, đáng nể. Nhưng soi cho kỹ, phần lớn cái cầu toàn đó chỉ là nỗi sợ đội cái mũ sang trọng. Sợ làm ra cái dở rồi bị chê, nên viện cớ "chờ hoàn hảo" để khỏi phải bắt đầu — vì hễ chưa bắt đầu thì chưa ai chê được, cái tôi còn nguyên vẹn. Người cầu toàn kiểu này thường ôm cả mớ kế hoạch đẹp trong đầu mà ngoài đời không có lấy một thứ làm xong. Anh nói thẳng với em: một cái dở đã làm xong còn quý hơn một cái hoàn hảo trong tưởng tượng. Vì cái dở làm xong thì còn sửa được, còn dạy em được, còn là một viên gạch thật; cái hoàn hảo trong đầu thì mãi mãi không là gì cả. Em cứ làm ra cái dở trước đi, rồi sửa nó thành cái hay sau — đó là cách mọi thứ tốt trên đời được làm ra, không có ngoại lệ.

Còn một mẹo nhỏ cứu em khỏi cảnh đứng ngó tảng đá mà không biết khiêng từ đâu. Rất nhiều khi em hoãn một việc không phải vì nó khó, mà vì nó mơ hồ — em không biết bắt đầu từ chỗ nào, nên cái đầu bí, rồi bỏ đó. Lúc đó đừng hỏi câu lớn "làm việc này thế nào", câu đó quá to nên nó làm em tê. Hỏi câu nhỏ hơn nhiều: "Bước nhỏ nhất, cụ thể nhất, mình làm được trong năm phút tới là gì?" Không phải "ôn thi lại" — mà là "lấy bộ sách xuống, mở trang một". Không phải "đi kiếm việc làm" — mà là "mở máy lên, gõ tên một công ty vào ô tìm kiếm". Cái đầu hoãn được cái mơ hồ to lớn, nhưng nó không hoãn nổi một bước cụ thể nhỏ xíu rõ ràng. Cứ chẻ tảng đá ra cho tới khi được một viên đủ nhỏ để nhấc, rồi nhấc viên đó. Nhấc xong viên đầu, viên kế tự lộ ra.

Anh chỉ thêm cho em một kiểu trốn việc tinh vi nữa, vì nó giả dạng siêng năng nên khó bắt nhất: trốn việc khó bằng cách lao vào một đống việc dễ. Em phải làm cái việc lớn quan trọng kia — học bài, viết cái dự án, gọi cuộc điện thoại khó nói — mà em sợ nó, nên em không đụng vào. Nhưng em không nằm chơi, vì nằm chơi thì rõ ràng là trốn, thấy nhột. Thay vào đó, em bỗng nhiên thấy nhà bẩn quá phải dọn, tin nhắn chưa trả lời phải trả lời, mấy thứ lặt vặt đâu đâu phải làm cho xong. Cả ngày em bận rộn tay chân, tối nằm xuống mệt phờ, thấy mình "làm quá trời việc" — mà cái việc lớn quan trọng nhất thì vẫn nằm đó nguyên si. Đây là trì hoãn đội lốt siêng năng: em dùng sự bận rộn với cái dễ làm bình phong che cho việc né cái khó. Bận rộn không phải hiệu quả. Một người làm mười việc nhỏ vô thưởng vô phạt cả ngày để khỏi phải đụng vào một việc lớn đáng làm, thì người đó đang lùi, dù trông rất "năng động". Cho nên cuối ngày em đừng hỏi "hôm nay mình có bận không" — bận thì dễ. Hỏi "hôm nay mình có đụng vào hòn đá to nhất chưa". Đó mới là câu thật.

Hôm nay em lôi ra cái "bộ sách phủ bụi" của riêng em — cái việc em đang hoãn lâu nhất, nhói nhất. Rồi em làm nó đúng năm phút. Đặt đồng hồ. Năm phút thôi.

Luật chơi phải nghiêm đúng hai đầu. Một: không được ít hơn năm phút — dù trong người có cự nự cỡ nào, ngồi cho đủ năm phút. Hai, và cái này quan trọng không kém: hết năm phút, em được quyền dừng, không áy náy gì hết. Vì nếu em lén biến năm phút thành "phải làm cho xong", thì cái đầu em sẽ ngửi ra cái bẫy đó, và lần sau nó sẽ lại sợ, lại trốn. Phải giữ lời: chỉ năm phút, dừng là dừng. Cái đầu phải tin rằng bắt đầu thì rẻ, không bị gài.

Quan sát hai thứ. Thứ nhất: sau khi đặt mông xuống làm năm phút, em có thấy muốn làm tiếp không? Phần lớn là có — và nếu có thì cứ làm tiếp, đó là quà. Nhưng nếu hết năm phút em thật sự muốn dừng thì cứ dừng, vẫn thắng. Thứ hai, tinh hơn: em để ý cái tảng đá đó, sau khi đã nhấc nó nhúc nhích một lần hôm nay, ngày mai nhìn lại nó có còn nặng y như trước không. Nó nhẹ đi. Không phải vì việc bớt khó, mà vì con quái vật trong đầu em đã bị em nhìn tận mặt một lần, và hóa ra nó nhỏ hơn cái bóng nó hắt lên tường. Mỗi ngày làm được năm phút là mỗi ngày em gửi một đồng vào cái sổ chữ tín với chính mình — và cái số dư đó, vài tuần sau, chính là thứ làm em hết sợ bộ sách.