Ai cũng là thầy, mọi nơi là trường

Rớt nguyện vọng một, Tâm đi học một nghề trong lúc chờ ôn lại. Một nghề tay chân, nó coi là tạm bợ.

Bữa đầu, người dạy Tâm là một chú thợ lớn tuổi, nói năng quê mùa, không bằng cấp gì. Tâm ngồi học mà trong lòng coi thường. Nó nghĩ: "Mình rớt đại học chứ mình cũng từng là học sinh giỏi, cái nghề tay chân này có gì đâu mà học, ông chú này thì biết gì." Nó học lơ là, làm cho có, bụng thì tính chuyện khác.

Tới lúc bắt tay làm thật, Tâm hỏng. Cái việc tưởng dễ mà nó làm hư lên hư xuống, đổ mồ hôi mà không ra. Chú thợ già không nói gì, chỉ tới, làm mẫu một lượt — gọn, đẹp, nhẹ nhàng như không. Rồi chú chỉ cho Tâm một mẹo nhỏ, một cái mẹo mà không sách vở nào dạy, chỉ có mấy chục năm trong nghề mới rút ra được. Tâm làm theo. Ra liền. Nó đứng đó, vừa nhẹ nhõm vừa xấu hổ. Nó vỡ ra rằng cái ông chú quê mùa mà nó coi thường nãy giờ đang cầm trong tay một kho hiểu biết mà nó, đứa học sinh giỏi, không có lấy một góc.

Em có hay coi thường một người, một việc, một chỗ — rồi tự bịt mất con đường học của chính mình không?

Em hỏi đa số người ta: kẻ thù lớn nhất của việc học là gì? Người ta sẽ nói: dốt, lười, hoặc không có điều kiện. Sai hết. Kẻ thù lớn nhất của việc học không phải dốt. Là tưởng mình đã biết rồi.

Người dốt mà biết mình dốt thì còn học được, vì cái cửa còn mở. Người tưởng mình biết rồi thì cửa đóng — họ không học được gì nữa, vì trong đầu họ không còn chỗ trống để cái mới đi vào. Và cái bi kịch là: càng có chút thành tích, chút bằng cấp, chút từng-trải, người ta càng dễ rơi vào cái bẫy "biết rồi" này. Tâm rớt đại học mà vẫn còn cái kiêu của đứa học sinh giỏi, nên nó đóng cửa với ông thợ già — và suýt mất một kho báu chỉ vì cái cửa đóng đó.

Có một hình ảnh xưa của mấy người uống trà, anh thấy đúng tới tận xương. Một người tới xin học đạo. Ông thầy rót trà cho khách. Rót đầy ly rồi mà ông cứ rót tiếp, trà tràn ra bàn, ra đất. Người khách hốt hoảng: "Đầy rồi thầy, tràn hết rồi." Ông thầy mới nói: "Đúng vậy. Cái đầu anh cũng đầy như cái ly này — đầy thành kiến, đầy cái anh nghĩ anh đã biết. Anh không đổ bớt ra thì tôi rót cái gì vào cũng tràn, cũng phí." Cái ly đầy thì rót không vào. Muốn học, việc đầu tiên không phải tìm thầy giỏi — là đổ bớt cái ly của mình, chịu cạn, chịu nhận "mình chưa biết cái này".

Cái bệnh "biết rồi" nó có hai mặt, anh chỉ cho em cả hai để em soi mình. Mặt thứ nhất là khinh cái bình dân, cái cũ. Em tưởng chỉ cái mới, cái cao siêu, cái sang trọng mới đáng học; còn mấy thứ tay chân, mấy việc tầm thường, mấy điều xưa cũ thì "có gì đâu mà học". Mặt thứ hai là khinh người — em chỉ chịu học từ người có danh, có bằng, có chức; còn người quê mùa, người ít học, người làm nghề thấp thì em gạt đi, không thèm nghe. Cả hai cái khinh đó cùng làm một việc: nó bịt mất chín phần mười số cửa mà qua đó em có thể học. Vì đời này, hiểu biết quý nhất thường không nằm trong sách sang, không nằm ở miệng người có danh — nó nằm rải rác trong tay những con người bình thường đã làm một việc thật lâu, lâu tới mức rút ra được những cái mà không trường lớp nào dạy.

Anh nói cho em nghe một cách nhìn nó sẽ làm em giàu lên — giàu hiểu biết — nhanh hơn mọi tấm bằng. Đó là coi cả cuộc đời là một ngôi trường, và mỗi con người em gặp là một quyển sách. Bà bán rau ngoài chợ có cái khôn về con người mà không giáo sư marketing nào dạy em được. Người chạy xe ôm hiểu về cái thành phố này, về lòng người, sâu hơn nhiều cuốn sách. Đứa em nhỏ tuổi hơn em có thể rành một thứ em mù tịt. Người thất bại có thể dạy em bài học đắt hơn người thành công. Khi em mang trong đầu cái câu hỏi "ở đây mình học được gì, ở người này mình học được gì" — thay vì câu phán "cái này có gì đâu, người này biết gì" — thì cả thế giới mở ra thành trường học, và em học được từ mọi chỗ, mọi lúc, mọi người. Người chịu học từ tất cả thì lớn nhanh tới mức người khác phải ngạc nhiên, mà bí quyết của họ chỉ là: họ không bao giờ đóng cái cửa "biết rồi".

Anh phải tách cho em một chuyện, kẻo em lẫn nó với chương Chiếc áo "mình chưa bằng ai". Khiêm tốn để học không phải là tự ti. Hai cái khác hẳn. Tự ti là dìm mình xuống: "mình dốt, mình kém, mình không bằng ai" — nó làm em co lại, không dám. Còn khiêm tốn để học là một tư thế mạnh mẽ: "mình chưa biết cái này, nên mình mở ra để học cho biết" — nó làm em vươn tới. Người tự ti cúi đầu vì thấy mình thấp hèn. Người khiêm tốn cúi đầu để nhặt lên cái hay của người khác, rồi đứng dậy cao hơn. Cùng một cái cúi đầu, mà một cái là đầu hàng, một cái là chiến lược. Em giữ cái ly cạn không phải vì em thấy mình kém — mà vì em đủ khôn để biết cái ly cạn thì lúc nào cũng rót thêm được.

Và em ráp cái này về chương cái tôi đói ăn: cái thứ làm cho cái ly của em lúc nào cũng đầy, đóng cửa không học được, chính là cái tôi. Cái tôi sợ phải nhận "mình chưa biết", vì nó thấy nhận như vậy là hạ mình. Nên nó cứ phồng lên "tôi biết rồi", và mỗi lần phồng lên như vậy là một lần nó đóng sập một cánh cửa học. Cho nên người học giỏi nhất đời không phải người thông minh nhất — là người chịu để cái tôi mình xẹp xuống đủ để cái mới đi vào.

Còn một nguồn học mà người ta ghét nhất, né nhất, mà lại quý vào hạng nhất: lời chê. Khi ai đó chỉ trích em, phản xạ đầu tiên trong người là nhảy dựng lên cãi, hoặc co lại tự ái rồi giận. Cả hai phản xạ đó đều đóng sập cánh cửa học ngay tức khắc. Anh không nói lời chê nào cũng đúng — có lời chê do ác ý, do hiểu lầm, do chính người chê đang có vấn đề của họ. Nhưng gần như mọi lời chê, kể cả lời hằn học nhất, đều giấu bên trong ít nhất một hạt sự thật mà người khen sẽ không bao giờ nói cho em. Vì sao? Vì người thương em thường ngại làm em buồn nên giấu cái dở của em đi, khen cho em vui. Chỉ có người chê mới chịu chỉ thẳng vào chỗ em hỏng. Cho nên người khôn làm vầy với một lời chê: gạt cái giọng điệu khó nghe sang một bên, bình tĩnh đãi lấy cái hạt sự thật bên trong, nuốt cái hạt đó để lớn lên, rồi bỏ cái vỏ chua chát đi. Đãi được vàng từ lời chê là một kỹ năng làm người ta lớn nhanh kinh khủng — vì nó biến cả những kẻ ghét em thành thầy của em, mà họ không hề hay biết mình đang dạy.

Và đừng bao giờ ngồi đợi thầy tự tới. Trường đời không có tiếng chuông báo vào lớp, không có thầy điểm danh — em không tự đi học thì không ai lôi em đi. Người học giỏi nhất là người chủ động: thấy ai làm hay một việc thì tới hỏi "làm sao anh làm được vậy", gặp người giỏi hơn mình thì xin một lời khuyên, vấp một cú thì đi tìm người đã từng vấp y vậy mà hỏi cho ra. Cái cốc cạn mà còn biết tự chìa ra xin người ta rót thì đầy nhanh lắm. Còn cái cốc vừa đầy ự kiêu căng, vừa nằm im đợi trời rót cho, thì cạn cả đời. Khiêm tốn để học mà thiếu cái chủ động đi tìm thì cũng mới chỉ được một nửa — nửa kia là tự mình bước tới gõ cửa.

Anh phải chỉ cho em một cái bẫy của thời này, vì nó làm cả một thế hệ tưởng mình đang học mà thật ra đứng yên: cái ảo tưởng "xem là hiểu, hiểu là biết làm". Em coi một clip dạy nấu ăn, thấy người ta làm gọn gàng, em gật gù "à dễ mà, biết rồi" — tới chừng vô bếp tự làm mới biết tay mình lóng ngóng, lửa lớn lửa nhỏ không canh được, nêm nếm trật lất. Em đọc một cuốn sách hay, gật đầu lia lịa "đúng quá, thấm quá", gấp sách lại thấy như mình vừa lột xác — rồi tuần sau em vẫn y nguyên con người cũ. Cái cảm giác "đã hiểu" khi xem, khi đọc, khi nghe, nó ngọt và nó lừa: nó cho em khoái cảm của sự học mà không bắt em trả cái giá của sự học.

Sự thật phũ phàng là: xem không phải học, đọc không phải học, gật gù đồng ý không phải học. Học thật chỉ thực sự xảy ra ở cái khoảnh khắc tay em làm, em vấp, em sai, rồi em sửa. Cái biết nằm trong mấy cái vấp đó, không nằm trong mấy cái gật. Một giờ tự tay làm — dù vụng, dù sai bét — dạy em nhiều hơn mười giờ ngồi coi người khác làm trơn tru. Vì khi tay làm, em mới chạm vào hàng trăm cái khó nhỏ mà người dạy không nói, không clip nào quay, chỉ lòi ra khi chính em đụng vào. Đó là lý do cả cuốn sách này, cuối mỗi chương anh đều bắt em làm một việc, chứ không cho em gật gù rồi qua chương khác. Vì anh biết: em đọc xong chương này mà chỉ thấy "hay quá, đúng quá" rồi không làm gì, thì em chưa học được gì hết — em chỉ vừa hưởng cái cảm giác dễ chịu của sự học, mà cái cảm giác đó là thứ rẻ tiền nhất và vô dụng nhất trên đời. Muốn biết một thứ, đừng coi cho nhiều — làm cho lì.

Hôm nay em làm một việc hơi ngược với cái tôi: chọn một người mà em vẫn thầm coi thường, hoặc một người em nghĩ "chẳng có gì để mình học" — một người ít học hơn em, nhỏ tuổi hơn em, làm việc em cho là tầm thường — và em đi tìm cho ra MỘT điều em có thể học từ họ. Một điều thôi. Quan sát cách họ làm một việc, hỏi họ một câu thật lòng, nghe họ kể về cái họ rành.

Hoặc, nếu hôm nay có ai đó góp ý cho em, chỉ cho em một cái — thay vì cái phản xạ quen thuộc là chặn lại "tôi biết rồi", "không phải vậy đâu", em thử đổ cái ly: im lặng nghe cho hết đã, giả định rằng họ có thể đang nắm một cái em chưa thấy. Nghe xong rồi mới cân, đừng chặn ngay từ đầu.

Quan sát cái gì? Quan sát hai thứ. Thứ nhất: em có thật sự học được một cái gì từ cái người/cái việc em vốn coi thường không. Gần như chắc chắn là có, và cái "có" đó sẽ làm em hơi giật mình về việc bấy lâu mình đã đóng bao nhiêu cửa. Thứ hai, tinh hơn: em để ý cái cảm giác khó chịu khi phải nhận "à, người này biết cái mình không biết". Cái khó chịu đó chính là cái tôi đang giãy. Em ngồi ngó nó giãy, đừng chiều nó. Mỗi lần em chịu được cái khó chịu đó để học một điều mới, em vừa làm hai việc: học được một cái, và làm cái ly của mình cạn thêm một chút — để đời còn rót vào được dài dài.