Cỗ máy không bao giờ ngủ

Một giờ khuya. Khoa nằm trên giường, cái màn hình cách mặt hai gang tay.

Nó định coi "một chút" trước khi ngủ. Đó là lúc mười một giờ. Giờ là một giờ. Hai tiếng đồng hồ bốc hơi đi đâu nó không biết. Ngón cái nó lướt lên, một video, lướt lên, một video nữa, lướt lên, lướt lên. Có cái buồn cười nó cười một tiếng trong đêm. Có cái nhảm nó cũng coi hết. Có cái nó coi rồi mà vẫn coi lại. Mắt nó cay, nó biết mai phải dậy sớm, nó tự nhủ "cái cuối cùng thôi" — rồi cái cuối cùng đó kéo theo hai chục cái cuối cùng nữa.

Tới một lúc nó dừng, đặt điện thoại xuống, nằm thở trong bóng tối. Nó cố nhớ coi nãy giờ nó coi cái gì. Nó không nhớ. Hai tiếng đồng hồ, hàng trăm cái video trôi qua mắt, mà giờ trong đầu nó trống trơn, không đọng lại một cái gì. Không vui hơn. Không biết thêm gì. Chỉ thấy mệt, thấy cay mắt, và thấy một cái trống rỗng kỳ lạ, như vừa ăn cả ký bánh kẹo mà bụng vẫn đói.

Nó tự hỏi một câu, lần đầu: hai tiếng đó, nó vừa làm gì? Nó vừa giải trí, hay nó vừa bị một cái gì đó ăn mất hai tiếng đời?

Anh phải nói thẳng với em chương này từ chỗ khó nghe nhất, vì nếu em không nuốt được sự thật này thì mọi lời sau đều vô ích: cái cảm giác "không dừng được" của Khoa không phải tại Khoa yếu. Nó được thiết kế ra như vậy. Có chủ đích. Bởi những người rất giỏi, được trả rất nhiều tiền, để làm đúng một việc — làm cho em không dừng được. Em mà cứ nghĩ "tại mình thiếu ý chí" thì em tự trách mình hoài mà không bao giờ thắng, vì em đang đánh giá sai kẻ địch. Em không thiếu ý chí. Em đang bị một cỗ máy được mài giũa hàng chục năm để bẻ gãy ý chí của em. Hiểu đúng kẻ địch là gì, là bước đầu tiên để không thua nó.

Anh đào cái cơ chế cho em thấy, vì hiểu nó rồi thì cái mê hoặc tan đi một nửa. Em có biết tại sao em lướt cái màn hình hoài không dừng được, mà đọc một cuốn sách thì mười phút đã chán? Vì cái màn hình hoạt động y như cái máy đánh bạc trong sòng. Em để ý cái máy đánh bạc: người ta kéo cái cần, mấy cái hình quay quay, có khi trúng có khi trật. Cái làm người ta nghiện không phải là trúng — mà là cái không biết trước. Lần này có trúng không? Không biết. Kéo thêm cái nữa coi. Chính cái "không biết trước" đó, cái phần thưởng lúc có lúc không đó, nó gây nghiện mạnh hơn cả phần thưởng chắc chắn. Cái màn hình của em là cái máy đánh bạc đó. Mỗi lần em lướt lên là một lần kéo cần. Cái video tiếp theo — hay hay dở, vui hay nhảm — em không biết trước. Có khi trúng cái cực hay, em khoái. Có khi trật, cái dở, nhưng không sao, lướt cái nữa biết đâu trúng. Cái "biết đâu trúng" đó giữ ngón cái em lướt hoài. Em không coi vì em thích cái em đang coi. Em coi vì em hóng cái sắp tới. Đó là cờ bạc, chỉ khác là em không cược bằng tiền — em cược bằng thời gian đời mình.

Và mỗi lần "trúng" một cái hay, trong đầu em tiết ra một chút khoái — cái chất làm em thấy đã, thấy muốn thêm. Cái màn hình được thiết kế để cho em mấy cú khoái nhỏ đó liên tục, đều đặn, không cho em kịp chán. Hết cái này tới cái khác, tự động chạy, không cần em chọn, không có điểm dừng tự nhiên. Cuốn sách thì hết trang phải lật, hết chương phải nghỉ — có điểm dừng. Cái màn hình thì không bao giờ hết, không bao giờ có cái đáy để em chạm vào mà tỉnh ra. Nó là cái giếng không đáy, và nó cố tình không đáy. Người ta gọi cái đó là "lướt vô tận" — và cái "vô tận" đó không phải tự nhiên mà có, nó được làm ra để em không bao giờ tới được chỗ "rồi, hết, đi ngủ".

Mà cái máy đó không chỉ giữ em khi em đang cầm nó — nó còn có cách kéo em quay lại khi em đã buông. Em để ý cái chuông thông báo, mấy cái chấm đỏ, mấy cái rung trong túi. Mỗi cái "ting" đó là một sợi dây, và đầu dây bên kia nằm trong tay cỗ máy, giật một cái là em ngó xuống. "Có người nhắn." "Có người thích bài của bạn." "Có cái mới cho bạn." Em đang làm việc, đang ăn cơm, đang nói chuyện với người ta — cái chuông kêu một tiếng, là cái đầu em rớt ra khỏi việc đang làm, chạy theo cái chuông. Mà cái độc nằm ở chỗ này: mấy cái chuông đó cũng bất định y như cái máy đánh bạc. Em không biết cái "ting" tới là tin vui hay tin xàm, là người quan trọng hay quảng cáo — nên cái nào em cũng phải ngó. Cứ vài phút một cái giật, cả ngày, tới mức nhiều khi cái túi không rung mà em vẫn tưởng nó rung, móc ra coi. Người ta đã cấy vào em một cái phản xạ của con chó nghe chuông là chảy nước miếng — chỉ khác con chó được cho ăn thật, còn em nghe chuông xong thường chỉ nhận về một cái rỗng. Cho nên làm chủ cái máy, việc đầu tiên là cắt bớt mấy sợi dây đó: tắt gần hết thông báo, chỉ chừa lại mấy cái thật sự là người thật cần em. Một cái máy không kêu thì em mới quyết được khi nào mình ngó nó — chứ không phải nó quyết khi nào em phải ngó.

Giờ anh tới cái rễ sâu nhất, cái sự thật mà cả chương này xoay quanh, em ngồi cho vững: tại sao người ta làm ra cái cỗ máy tinh vi đó rồi cho em xài miễn phí? Em coi mấy cái app đó — coi không tốn tiền, tải về không tốn tiền, xài cả ngày không tốn một xu. Lạ không? Mấy công ty giàu nhất thế giới, bỏ ra hàng tỉ đô làm cái app, rồi cho cả tỉ người xài không lấy tiền. Họ là từ thiện chắc? Không đời nào. Đây, anh nói cho em nghe cái luật sắt của đời: trên đời không có gì miễn phí thật sự. Nếu em không trả bằng tiền, thì em đang trả bằng một thứ khác. Mà em trả bằng cái gì? Em trả bằng thời gian và sự chú ý của em — và quan trọng hơn, chính em là món hàng đang được đem bán.

Anh dựng cái ẩn dụ này cho em khắc vào đầu, vì nó là cái xương của cả chương: em hình dung một con heo trong chuồng. Người nuôi cho nó ăn mỗi ngày, ăn no, ăn đã, không tốn của con heo một đồng. Con heo nó tưởng nó sướng — được cho ăn miễn phí mà. Nhưng em với anh đứng ngoài nhìn thì biết thừa: con heo không phải là khách của người nuôi. Con heo là món hàng. Cái ăn miễn phí đó là để vỗ cho nó béo, tới ngày đem bán. Người nuôi tử tế với nó không phải vì thương nó — vì nó càng béo càng được giá. Em ngồi lướt cái màn hình miễn phí, em là con heo đó. Cái "miễn phí" mà em được cho ăn — mấy cái video, mấy cái tin, mấy cái giải trí — là để giữ em ngồi đó càng lâu càng tốt. Càng lâu thì sao? Thì họ càng nhét được nhiều quảng cáo vào mắt em, và càng moi được nhiều thông tin về em — em thích gì, ghét gì, sợ gì, thèm gì, ở đâu, mấy giờ buồn, mấy giờ yếu lòng — rồi họ đem cái hồ sơ đó bán cho người trả tiền: mấy công ty muốn bán hàng cho em, có khi cả mấy thế lực muốn lái cái em nghĩ. Em không phải khách hàng của cái app. Em là cái món hàng mà cái app đem bán cho khách hàng thật của nó. Cái này không phải anh nói cho ghê — đây là cách mấy công ty đó kiếm tiền, ai cũng biết, chỉ là họ không nói to.

Em thấy cái lạnh người chưa? Cái mà em tưởng là sân chơi miễn phí, là chỗ em giải trí, thật ra là cái chuồng. Em tưởng em đang xài cái app. Cái app đang xài em.

Giờ anh tính cái giá thật cho em coi, không phải để dọa, mà để em thấy cái em đang trả. Cái giá thứ nhất là thời gian, và thời gian là thứ đắt nhất đời, vì nó là thứ duy nhất mất rồi không mua lại được. Hai tiếng của Khoa đêm đó — không lấy lại được. Mỗi ngày hai ba tiếng cho cái màn hình, một năm là gần ngàn tiếng, mười năm là mười ngàn tiếng — đủ để học giỏi một cái nghề, đủ để viết một cuốn sách, đủ để thành thạo một nhạc cụ, đủ để xây một cái gì đó thật trong đời. Em đem mười ngàn tiếng đó đổ vào cái giếng không đáy, đổi lấy cái gì? Đổi lấy cái trống rỗng mà Khoa thấy lúc một giờ khuya. Đây là vụ đổi chác thua lỗ nhất đời người, mà nó lỗ âm thầm, mỗi ngày một chút, nên không ai giật mình.

Anh phải gỡ một cái em hay tự lừa mình: "lướt một chút cho thư giãn". Em tưởng lướt màn hình là nghỉ ngơi. Không phải. Có hai loại nghỉ, em phân biệt cho rõ. Nghỉ thật là cái làm cái đầu em lắng xuống, sạc lại pin: ngủ, đi bộ, ngồi yên thở, nói chuyện thong thả với người thương, làm một việc tay chân nhẹ nhàng. Nghỉ thật thì làm xong em thấy khỏe ra, đầy lại. Còn lướt màn hình là nghỉ giả — nó không cho cái đầu lắng xuống, nó dội vào đầu em hàng trăm cái kích thích mỗi phút, bắt cái đầu chạy hết công suất để theo. Cho nên lướt cả tiếng "thư giãn" xong, em không khỏe ra — em mệt thêm, đầu nặng, mắt cay, mà vẫn thấy chưa đã, đúng cái trống rỗng của Khoa. Em tưởng em vừa sạc pin, thật ra em vừa rút thêm pin mà cứ ngỡ là sạc. Đó là lý do nhiều đứa lướt cả buổi tối rồi đi ngủ mà sáng dậy vẫn bơ phờ — vì tối qua nó đâu có nghỉ, nó cày cái đầu suốt mà tưởng là chơi. Muốn nghỉ thật thì phải buông cái máy ra, làm cái gì cho cái đầu được lặng — chứ không phải đổi từ cái mệt này qua cái mệt khác rồi gọi đó là nghỉ.

Cái giá thứ hai sâu hơn, ít ai thấy: cái màn hình lấy mất của em khả năng ngồi yên một mình. Em để ý coi — hồi nào tới giờ em có dám ngồi không, không làm gì, không cầm điện thoại, năm phút thôi, được không? Khó lắm. Vừa rảnh tay một cái là em quơ cái điện thoại liền, như cái phản xạ. Đứng chờ thang máy: lướt. Ngồi cầu: lướt. Ăn một mình: lướt. Người yêu đi vệ sinh hai phút: lướt. Cái khả năng ở yên với chính mình, với mấy cái suy nghĩ của mình, với cả cái buồn chán của mình — cái màn hình đã lấy mất. Mà em biết không, cái buồn chán đó quý lắm. Hồi xưa người ta buồn chán thì người ta nghĩ ngợi, mơ mộng, nảy ra ý này ý kia, hiểu thêm lòng mình. Mọi cái sâu sắc của con người đều mọc lên từ những khoảng lặng đó. Giờ vừa chớm chán một cái là em nhét cái màn hình vô liền, lấp cái khoảng lặng đó lại. Em không bao giờ còn buồn chán nữa — và em cũng không bao giờ còn cái khoảng tĩnh để lớn lên từ bên trong. Em sợ ở một mình với chính em, nên em luôn có cái màn hình làm cái mền che. Đó là một cái nghèo mới, cái nghèo của người không bao giờ dám đối diện cái đầu trống của mình.

Em nhớ gã khách trọ anh dạy từ chương đầu chứ — cái giọng trong đầu xúi em chuyện này chuyện kia. Cái màn hình là chỗ gã khách trọ ăn no nhất. Mỗi lần em buồn, em trống, em chán, gã khách trọ xúi "lướt chút đi cho đỡ", và em nghe. Em tưởng em đang nghỉ ngơi, thật ra em đang cho con vật đói trong em ăn cái thức ăn làm nó đói thêm. Càng lướt càng trống, càng trống càng lướt. Đó là cái vòng mà cỗ máy giăng ra, và nó không bao giờ ngủ, nên nếu em không tự đặt ra cái điểm dừng, sẽ không bao giờ có điểm dừng.

Anh khép phần này bằng hai vế cho em mang theo. Cái gì người ta bán, em trả bằng tiền thì em là khách. Cái gì người ta cho không, em trả bằng đời mình mà tưởng mình được lời — thì em là món hàng.

Hôm nay em làm một việc nhỏ mà cụ thể, đừng làm cái lớn quá rồi bỏ. Em vô phần cài đặt điện thoại, mở cái mục đo thời gian dùng màn hình — máy nào giờ cũng có. Em coi con số: hôm qua em dùng mấy tiếng, riêng mấy cái app lướt vô tận là mấy tiếng. Chỉ coi thôi, đừng vội làm gì. Rồi em làm đúng một hành động: gỡ cái app làm em mất giờ nhất ra khỏi màn hình chính, đẩy nó vào một thư mục ở trang trong cùng, để mỗi lần muốn mở phải bấm vài lần — bỏ cái phản xạ quơ tay mở liền. Và tối nay, em để cái điện thoại sạc ở ngoài phòng ngủ, không đem lên giường. Mua một cái đồng hồ báo thức rẻ tiền thay cho cái chức năng báo thức của điện thoại, để khỏi viện cớ.

Rồi quan sát hai điều. Thứ nhất, con số thời gian em coi được — để ý cái cảm giác trong người lúc thấy nó. Phần lớn người ta giật mình, vì nó lớn hơn mình tưởng nhiều; cái giật mình đó là cái đèn vừa bật, giữ lấy nó. Thứ hai, tối nay không có điện thoại trên giường, để ý coi cái tay em có quơ tìm theo phản xạ không, cái lòng em có thấy bứt rứt trống trải không. Cái bứt rứt đó chính là cái nghiện đang lên tiếng, y như người ghiền thuốc thiếu điếu thuốc. Em nhìn cho rõ cái bứt rứt đó — không phải để sợ, mà để biết: à, hóa ra mình lệ thuộc nó tới mức này. Thấy được cái mức lệ thuộc thật của mình, là em đã bắt đầu cầm lại được cái dao.