"Đằng nào cũng không giàu nổi": căn bệnh buông xuôi tài chính

Vy nhìn giá nhà, giá xe, rồi nhìn cái lương của mình, và buông một câu: "Thôi, đời này chắc không giàu nổi đâu."

Câu đó nghe như một sự thật tỉnh táo. Nhưng từ cái câu đó, Vy bắt đầu một lối sống. Nó nghĩ: để dành làm gì, dành cả đời cũng không đủ mua nhà, thôi tiêu cho sướng, sống cho hiện tại. Vậy là lương về là tiêu, hết thì quẹt thẻ tín dụng. Một cái túi xách thấy thích, quẹt. Một chuyến đi chơi cho bằng bạn, quẹt. Mấy món đồ không thật cần, quẹt. Cuối tháng, nợ thẻ chồng lên, lãi đẻ ra, Vy trả tối thiểu rồi quẹt tiếp. Và mỗi lần nhìn cái khoản nợ lớn dần, Vy lại càng tin chắc: "Thấy chưa, đúng là không khá nổi mà."

Vy có một đứa bạn, lương còn thấp hơn nó. Nhưng đứa đó, mỗi tháng cắn răng để dành một khoản nhỏ, kiên trì mấy năm. Tới lúc cần — đổi cái xe để đi làm, hay lo một việc gấp — nó ung dung, có sẵn tiền. Cùng cái xuất phát thấp, mà một đứa lún xuống, một đứa nhích lên. Khác nhau không phải ở đồng lương. Khác ở một câu nói trong đầu.

Em có cái câu "đằng nào cũng..." nào trong đầu không — cái câu nghe như khôn ngoan mà thật ra đang âm thầm quyết định cả đời tiền bạc của em?

Anh gọi tên căn bệnh này cho em thấy mặt nó: buông xuôi tài chính. Nó bắt đầu từ một niềm tin — "mình không thể khá lên được" — rồi từ niềm tin đó đẻ ra hành vi "thôi đốt cho sướng", rồi hành vi đó đẻ ra cái kết quả nghèo và nợ, rồi cái kết quả đó quay lại củng cố niềm tin ban đầu "thấy chưa, đúng là không khá nổi". Cái vòng đó tự nuôi nó, mỗi vòng siết chặt thêm.

Và đây là chỗ độc nhất, anh muốn em thấy cho rõ: cái niềm tin "không giàu nổi" là một lời tiên tri tự ứng nghiệm. Nghĩa là chính cái việc tin nó làm cho nó thành sự thật. Em tin mình không khá nổi, nên em hành xử như một người không bao giờ khá — tiêu sạch, vay nợ, không dành, không tính. Và một người hành xử như vậy thì đương nhiên không khá nổi thật. Rồi cái "không khá" đó em lại lấy làm bằng chứng rằng niềm tin của mình đúng. Em không hề biết rằng cái kết quả đó không phải số phận an bài — nó là sản phẩm trực tiếp của chính cái niềm tin em đang ôm. Cái câu nói trong đầu em đã tự tay nặn ra cái đời nó tiên đoán.

Mình phải gỡ một cái lẫn lộn ở gốc, vì chính nó làm Vy buông. Vy lẫn "giàu" với "khá lên". "Giàu" — thành đại gia, mua biệt thự, đổi xe sang — đúng là một cái đích xa, có người tới được có người không, không ai hứa chắc. Nhưng "khá lên", "tự chủ tài chính" — đi từ chỗ tháng nào cũng thiếu và nợ, tới chỗ có khoản dành, không nợ nần, gặp biến cố không quỵ — thì hoàn toàn nằm trong tầm tay gần như mọi người. Vy nhìn cái đích "giàu" thấy nó xa quá nên buông luôn cả cái đích "khá lên" nằm ngay trước mặt. Đó như một người thấy đỉnh núi cao quá leo không tới, nên ngồi bệt xuống luôn, không thèm bước cả những bước đi tới chỗ cao hơn chỗ đang đứng. Em có thể không thành tỷ phú — nhưng em chắc chắn có thể đi từ chỗ nợ nần tới chỗ tự chủ, và đó mới là cái đáng nhắm, cái thay đổi đời em thật sự.

Giờ anh đụng tới cái câu cửa miệng mà cả một thế hệ đang lấy làm khẩu hiệu để biện minh: "sống cho hiện tại". Câu đó không sai, nhưng nó đang bị hiểu lệch thành "đốt sạch tương lai để sướng hôm nay". Em nghe cho kỹ: tiêu hoang hôm nay không phải là sống cho hiện tại — nó là vay của chính mình ở tương lai, mà với lãi suất cắt cổ. Cái-em-hôm-nay đang móc túi của cái-em-năm-năm-nữa để mua một thoáng sướng, và cái-em-năm-năm-nữa sẽ phải trả khoản đó, kèm lãi, bằng những tháng ngày chật vật. Sống cho hiện tại thật sự không phải là đốt tiền; nó là sống trọn vẹn cái hiện tại bằng những thứ phần lớn không tốn tiền — chứ không phải lấy thẻ tín dụng ra cướp của tương lai.

Mà nói tới thẻ tín dụng và nợ tiêu dùng — cái bẫy thật của Vy — anh phải mổ cho kỹ, vì nó là cái hố nhiều người trẻ rơi vào mà không biết mình đang rơi. Em nhớ lãi kép ở chương sau, cái làm tiền để dành lớn lên không? Nợ thẻ tín dụng là lãi kép quay ngược lại, đánh vào em. Lãi suất thẻ rất cao; em nợ một khoản, không trả hết, phần còn lại bị tính lãi, rồi lãi đó nhập vào nợ, tháng sau lại tính lãi trên cả cái nợ đã phình. Nợ đẻ lãi, lãi chồng nợ, và em thành một người làm thuê suốt đời chỉ để trả lãi cho những món đồ mình đã quên mất là đã mua. Em phải phân biệt hai loại nợ: nợ tốt là vay để tạo ra một tài sản hay một năng lực sinh lời về sau — vay học một nghề, vay làm ăn có tính toán. Nợ xấu là vay để tiêu dùng, để mua những món mất giá ngay khi rời cửa hàng. Cái cảm giác "mua được ngay" mà thẻ và trả góp cho em, nó che mất cái giá thật em đang trả — và cái giá thật đó là cả tương lai tài chính của em bị cầm cố cho một cơn thích nhất thời.

Vì sao buông xuôi lại hấp dẫn tới vậy, dù nó hại? Vì nó cho em một cái cớ êm ái để không phải cố gắng. "Đằng nào cũng không khá nổi" là một lời ru ngủ ngọt ngào — tin nó rồi thì em khỏi cần kỷ luật, khỏi cần dành dụm, khỏi cần tính toán, cứ thả trôi. Nó y như gã khách trọ ở đầu sách, nhưng là phiên bản tiền bạc: nó thì thầm "cố làm gì cho mệt, vô ích thôi". Và cái giọng đó nghe nhẹ nhõm thật, vì nghe theo nó thì khỏi phải gắng. Nhưng nghe theo nó thì em thua thật — không phải vì số phận, mà vì chính em đã buông tay khỏi vô lăng.

Giờ tới phần hy vọng, mà nó là sự thật chứ không phải lời an ủi suông: khá lên về tiền bạc không cần em giàu sẵn, không cần lương cao. Nó cần một thứ rẻ tiền mà gần như ai cũng có thể làm — tiêu ít hơn kiếm, đều đặn, cộng với thời gian. Đứa bạn lương thấp của Vy khá hơn Vy không phải vì nó kiếm nhiều hơn — nó kiếm ít hơn — mà vì nó có thói quen đúng với đồng tiền. Đây là sự thật mà người buông xuôi không chịu tin: khoảng cách giữa người dần khá lên và người mãi chật vật, phần lớn không nằm ở thu nhập, mà nằm ở thói quen với đồng tiền. Người lương cao mà tiêu hết vẫn nghèo và nợ; người lương vừa mà biết giữ thì mỗi năm một vững. Cái quyết định không phải con số trên phiếu lương, mà là cái em làm với con số đó.

Anh phải chỉ cho em một cái bẫy tinh vi mà ngay cả người không buông xuôi cũng dễ mắc, và nó giải thích vì sao nhiều người lương tăng đều mà vẫn không bao giờ dành được đồng nào: cái bẫy lạm phát lối sống. Nó vầy: lương em tăng, thì y như rằng mức sống em cũng phình lên theo. Trước kiếm ít thì ăn cơm bụi, đi xe cũ, ở trọ nhỏ; giờ kiếm khá hơn thì ăn nhà hàng, đổi xe xịn, thuê chỗ rộng. Cứ kiếm thêm bao nhiêu là tiêu thêm bấy nhiêu, có khi hơn. Kết quả: dù lương đã gấp đôi gấp ba so với hồi mới đi làm, em vẫn ở đúng cái cảnh tháng nào hết tháng đó, vẫn không dành được, vẫn thấy thiếu. Vì cái mức sống nó luôn chạy đua kịp với cái thu nhập, như cái bóng đuổi theo người. Đây là lý do có những người lương rất cao mà vẫn nợ nần, vẫn không có nổi một khoản phòng thân — không phải vì họ kiếm ít, mà vì cái lối sống của họ phình nhanh ngang cái lương. Cách thoát: khi thu nhập tăng, đừng cho mức sống tăng theo ngay — giữ mức sống cũ thêm một thời gian, và bỏ phần tăng đó vào để dành. Người làm được điều này thì mỗi lần tăng lương là một lần giàu thêm thật; người không làm được thì tăng lương bao nhiêu cũng vẫn đứng yên một chỗ.

Anh cũng phải gỡ cho em một thứ nuôi cái buông xuôi mà em không ngờ: cái so sánh hướng lên. Em nhìn lên những người giàu hơn em — nhà to, xe sang, đi du lịch khắp nơi — rồi thấy cái khoảng cách xa quá, thấy mình có cố cũng không tới, nên nản, nên buông. Cái so sánh đó vừa làm em khổ vừa làm em bỏ cuộc. Anh không bảo em so xuống để tự ru ngủ — anh bảo em đổi cái mốc: thay vì so với người khác, so với chính mình của tháng trước, năm trước. Mình của hôm nay có tự chủ hơn mình của năm ngoái không? Có bớt nợ hơn, có dành được hơn không? Cái thước đó vừa công bằng vừa nằm trong tay em, và nó cho em thấy mình đang tiến — cái mà so với người giàu hơn không bao giờ cho em thấy.

Nhưng anh phải nói rõ vế ngược, kẻo em hiểu cả chương thành "phải khắc khổ, cấm tiêu". Không. Tiêu cho mình một niềm vui hợp lý không phải là buông xuôi — nó là một phần của đời sống lành mạnh. Cái khác nhau giữa "phần thưởng hợp lý" và "buông xuôi đốt tiền" là vầy: phần thưởng hợp lý là cái em chọn có ý thức, trong khả năng, sau khi đã lo phần để dành; còn buông xuôi là tiêu vô độ vì tuyệt vọng, vì "đằng nào cũng vậy", tiêu trước cả khi lo cho tương lai. Một người để dành đều đặn rồi thỉnh thoảng tự thưởng một bữa ngon, một chuyến đi — người đó cân bằng, đó là sống. Còn một người đốt sạch vì chán đời rồi ôm nợ — đó là buông. Đừng để chương này biến em thành kẻ ki bo khổ hạnh; mục tiêu là sống tỉnh, không phải sống khổ.

Anh kể em nghe cái kết của đứa bạn lương thấp mà biết dành của Vy, để em thấy điều này không phải lý thuyết. Nó bắt đầu chỉ với một khoản nhỏ xíu mỗi tháng, nhỏ tới mức nó tự cười "dành chừng này thì tới bao giờ". Nhưng nó giữ đều. Một năm, hai năm. Cái khoản đó lớn dần, và quan trọng hơn cả số tiền, là cái niềm tin trong nó đổi: từ "mình không dành được" thành "à, mình làm được". Cái niềm tin mới đó làm nó dám tính xa hơn, dám học thêm, dám nhận cơ hội. Vài năm sau, nó vượt xa Vy — không phải vì nó kiếm giỏi hơn, mà vì cái ngày nó quyết không buông xuôi, nó đã bẻ ngược cái lời tiên tri tự ứng nghiệm, biến nó từ chiều đi xuống thành chiều đi lên.

Anh kể em nghe một chuyện, để em thấy cái buông xuôi nó âm thầm ăn đời người ta cỡ nào. Có một anh chàng kiếm được khá — lương tốt hơn bạn bè cùng lứa. Mà anh sống theo đúng câu "tiền kiếm ra là để xài chứ giữ làm gì". Lương về là tiêu, đi ăn chơi, mua sắm, không dành một đồng, còn cười mấy đứa biết dành là "khổ trước sướng sau, dại". Anh sống vậy mấy năm, vui. Rồi một ngày, mẹ anh bệnh nặng, cần một khoản lớn gấp để lo. Anh chạy đôn chạy đáo — và phát hiện ra mình trắng tay, dù mấy năm qua kiếm không ít. Anh phải đi vay, vay nóng lãi cao, vay cả những người mà trước đây anh từng cười là "dại". Cái cảm giác đứng trước mẹ bệnh mà trong tay không có gì, phải ngửa tay vay mượn — nó làm anh tỉnh ra một cách đau đớn. Hóa ra cái "sống cho hiện tại" của anh chỉ là sống cho mấy cuộc vui đã quên, để rồi cái hiện tại thật sự cần tiền — lúc người thân hoạn nạn — thì anh không có gì. Từ đó anh hiểu: để dành không phải là keo kiệt với hiện tại, mà là chuẩn bị cho những cái hiện tại khó khăn chắc chắn sẽ tới.

Và anh kể em cái kết của đứa bạn lương thấp mà biết dành của Vy, để em thấy chiều ngược lại. Nó bắt đầu chỉ với một khoản nhỏ xíu mỗi tháng, nhỏ tới mức nó tự cười "dành chừng này thì tới bao giờ". Nhưng nó giữ đều, một năm, hai năm. Cái khoản đó lớn dần, và quan trọng hơn cả số tiền, là cái niềm tin trong nó đổi: từ "mình không dành được" thành "à, mình làm được". Cái niềm tin mới đó làm nó dám tính xa hơn, dám học thêm, dám nhận cơ hội. Vài năm sau nó vượt xa Vy — không phải vì kiếm giỏi hơn, mà vì cái ngày nó quyết không buông xuôi, nó đã tự tay bẻ ngược cái lời tiên tri "không khá nổi", biến đời mình từ chiều đi xuống thành chiều đi lên. Hai con người, một đi xuống vì buông, một đi lên vì giữ — khác nhau không nằm ở đồng lương, mà nằm ở một quyết định trong đầu.

Hôm nay, việc đầu tiên là việc trong đầu: em soi xem mình có đang ôm một cái câu "đằng nào cũng..." nào không. "Đằng nào cũng không giàu nổi", "đằng nào cũng không mua nổi nhà", "đằng nào cũng vậy". Bắt nó ra ánh sáng, rồi nhận diện nó đúng bản chất: nó không phải sự tỉnh táo, nó là một lời tự nguyền rủa đang âm thầm nặn ra cái đời nó tiên đoán.

Rồi em đổi cái đích. Thôi nhắm cái đích "giàu" xa lắc làm em nản. Nhắm cái đích vừa tầm và chắc thắng: "tháng này mình tự chủ hơn tháng trước một chút." Đích nhỏ đó nằm trong tay em.

Việc cụ thể: tuần này để dành một khoản, dù nhỏ xíu, nhỏ tới mức không đau — cái cốt không phải số tiền, mà là phá vỡ cái niềm tin "mình không thể dành được", chứng minh cho chính mình điều ngược lại (đây cũng là gửi một đồng vào sổ chữ tín). Và nếu em đang có nợ thẻ tín dụng, dừng quẹt thêm ngay hôm nay, rồi lên một kế hoạch trả phần nợ lãi cao nhất trước — cắt cái máy lãi kép đang quay ngược lại đánh em.

Quan sát một điều thật cho mình: lần tới khi em "đốt cho sướng" một khoản, để ý cái sướng đó kéo dài bao lâu, và nó để lại gì sau đó. Phần lớn em sẽ thấy: cái sướng tắt rất nhanh, còn cái trống rỗng và cái lo về khoản nợ thì ở lại lâu hơn nhiều. Cái "sướng" của tiêu hoang là một lời hứa dối — y như đường, nó cho em một cú phê ngắn rồi để em hụt hơn lúc đầu.