Chiếc áo "mình chưa bằng ai"

Tâm ngồi trong góc quán cà phê, dự buổi họp lớp cấp ba sau khi đậu — đậu, rớt đủ kiểu.

Đứa kế bên kể nó đậu trường top, ngành hot. Đứa đối diện khoe học bổng. Đứa nữa thì đã đi làm thêm chỗ ngon. Tới lượt Tâm, có người hỏi: "Còn ông, đậu trường nào?" Tâm cười gượng, nói nhỏ tên một trường ít ai biết, ngành nó không chọn mà là ngành còn dư chỗ. Nói xong, mặt nó nóng ran. Nó thấy mình tự nhiên nhỏ lại, lọt thỏm trong cái ghế.

Cả buổi còn lại, Tâm ngồi như cái bóng. Ai nói gì nó cũng gật, cũng cười, mà trong đầu chỉ có một câu chạy vòng vòng: "Mình thua tụi nó hết rồi. Mình là đứa kém nhất bàn này."

Về nhà, nó lấy cái câu đó ra mặc vào người, như mặc một cái áo. Cái áo tên là "mình chưa bằng ai". Và nó mặc cái áo đó đi học, đi chơi, đi đâu cũng mặc. Mặc riết thành da.

Em có cái áo nào như vậy không — một cái áo em khoác lên mỗi sáng mà quên mất rằng nó chỉ là cái áo, không phải da thịt em?

Tự ti là cái áo cả tuổi trẻ ai cũng có một cái treo trong tủ. Có đứa mặc thường xuyên, có đứa thỉnh thoảng. Nhưng ít ai chịu lấy nó ra, trải lên bàn, mổ xẻ coi nó được may bằng cái gì. Mình cứ mặc, rồi tưởng cái áo là mình.

Hôm nay mình mổ. Anh chỉ cho em thấy: cái áo "mình chưa bằng ai" được khâu từ hai mảnh vải khác hẳn nhau. Khâu chung một đường chỉ nên nhìn tưởng một mảnh. Tách được hai mảnh đó ra, là gỡ được nửa đời tự ti.

Mảnh thứ nhất, anh gọi là khoảng cách thật. Tâm rớt nguyện vọng một, vô ngành nó không thích — đó là một sự thật. Đứa kia giỏi tiếng Anh hơn Tâm — sự thật. Có người vẽ đẹp hơn em, code giỏi hơn em, nói trước đám đông tự tin hơn em — toàn sự thật. Mảnh này có thật, đo được, sờ được. Nó là một khoảng cách giữa chỗ em đang đứng và chỗ em muốn tới.

Mảnh thứ hai, anh gọi là bản án. Là cái câu Tâm tự tuyên với mình ở quán cà phê: "Mình là đứa kém nhất. Mình thua. Mình không xứng." Cái này không phải sự thật. Cái này là một lời kết tội. Từ "tôi chưa giỏi tiếng Anh" (khoảng cách thật) nó nhảy một cái qua "tôi là đứa kém cỏi" (bản án). Hai câu đó cách nhau cả một trời. Câu đầu nói về một kỹ năng. Câu sau phán về giá trị làm người của em.

Em thấy cú lừa chưa? Gã khách trọ nó khâu hai mảnh này dính lại bằng một đường chỉ, rồi đưa cho em mặc, rồi nói: "Đó, mảnh sự thật rành rành đó, nên cả cái áo đúng hết." Em sờ thấy mảnh thật là thật, nên em tin luôn cả mảnh bản án. Em để cái việc "chưa giỏi một thứ" biến thành "mình là đứa kém". Một cái là chuyện kỹ năng. Một cái là chuyện em đáng giá bao nhiêu khi làm người. Lẫn lộn hai cái đó là gốc của gần như mọi nỗi tự ti.

Bây giờ anh chỉ cho em cách xử hai mảnh, mỗi mảnh một kiểu, ngược hẳn nhau.

Mảnh khoảng cách thật — em không chối nó, không che nó, không giả vờ nó không có. Em làm một việc tỉnh táo hơn nhiều: em đem nó đi lập kế hoạch. "Tôi chưa giỏi tiếng Anh" — ờ, đúng, vậy mỗi ngày học ba mươi phút, sáu tháng sau nói lại câu này coi còn đúng không. Khoảng cách thật là chuyện tốt, em biết không. Nó cho em một cái đích để đi tới. Người không có khoảng cách nào hết là người hết đường lớn. Mảnh vải này, em giữ, và em biến nó thành tấm bản đồ.

Mảnh bản án — cái này thì em làm một việc dứt khoát: đem trả lại. Trả cho ai? Trả cho cái thằng đã tuyên nó ra — gã khách trọ. Em nói với nó: "Mày nói tao chưa giỏi cái này thì ờ, đúng. Nhưng mày nói tao là đứa kém cỏi không xứng làm người, thì câu đó tao không nhận. Tao trả lại mày." Cái bản án đó là đồ giả. Không tòa nào tuyên, không bằng chứng nào đỡ, chỉ là một thằng ở trọ phán bừa. Đồ giả thì không nhận. Trả lại.

Có một cách thử rất lẹ để biết em đang cầm mảnh nào trong tay. Em hỏi: cái câu này, mình có dám đem áp lên người khác không? Đứa bạn em cũng rớt nguyện vọng một như Tâm — em có dám nhìn nó nói "mày là đứa kém cỏi, không xứng" không? Không. Em sẽ nói "rớt keo này thì gầy keo khác, lo gì". Em rộng lượng với bạn, mà em tuyên án tử với chính em. Cái thước em đo mình chặt hơn cái thước em đo người gấp mười lần. Đó là dấu hiệu rõ nhất rằng em đang cầm một bản án giả, không phải một sự thật.

Em để ý cái này nữa: tự ti với kiêu căng thật ra là hai mặt một đồng tiền, cùng đúc từ một cái khuôn. Cả hai đều bận đo. Đứa kiêu đo thấy mình hơn nên phổng. Đứa tự ti đo thấy mình thua nên xẹp. Hai đứa khác nhau ở kết quả, mà giống nhau ở chỗ: cả hai đều dán giá trị làm người của mình lên một cái cân, rồi để cái cân quyết định hôm nay mình vui hay buồn. Người thoát được không phải người đo ra mình hơn. Là người bước xuống khỏi cái cân.

Anh muốn em phân biệt thêm một cặp nữa, vì lẫn nó là tự hành mình mà tưởng mình đang tu: tự ti khác khiêm tốn. Nhiều người trẻ mặc cái áo tự ti rồi tự khen mình khiêm tốn, "em đâu dám nhận em giỏi". Đó không phải khiêm tốn. Đó là tự ti đội lốt đức tính. Khiêm tốn thật là thấy đúng về mình — đúng cả chỗ mạnh lẫn chỗ yếu, không thổi lên cũng không dìm xuống. Người khiêm tốn dám nói "cái này tôi làm được" khi họ làm được thật, và dám nói "cái kia tôi chưa rành" khi chưa rành thật. Còn tự ti là thấy sai về mình, sai theo một chiều: chiều thấp. Nó bắt em chối cả cái em làm được, dìm cả cái đáng được nhìn nhận. Khiêm tốn đứng trên sự thật. Tự ti đứng trên một lời nói dối — lời nói dối rằng em kém hơn em thật.

Còn cái rễ của tự ti, đào xuống thường gặp cùng một thứ: hồi nhỏ em bị đem ra so. So với anh chị, so với con nhà người ta, so với cái chuẩn của ba mẹ. Em nghe câu "sao con không được như bạn A" đủ nhiều lần, thì em lớn lên mang sẵn một cái niềm tin ngầm: mình chỉ có giá khi mình hơn người. Mà hơn người thì có giới hạn — luôn có người hơn em ở đâu đó. Cho nên cái niềm tin đó bảo đảm em khổ suốt đời, vì nó cột giá trị của em vào một cuộc đua không bao giờ thắng hết được. Gỡ tự ti tận gốc là gỡ cái niềm tin này: giá trị làm người của em không phải thứ phải giành bằng cách hơn ai. Nó có sẵn, như cái nền nhà có sẵn dưới đất, dù em chưa xây được tầng nào lên trên. Em chưa giỏi nhiều thứ — ờ, đúng, ai mà chẳng vậy ở tuổi này. Nhưng "chưa giỏi nhiều thứ" không trừ đi một xu nào trong cái giá gốc của em.

Anh kể em nghe một chuyện cụ thể, để cái lý thuyết "lập kế hoạch" kia không nằm suông trên giấy. Cứ lấy chính chuyện tiếng Anh của Tâm. Cái câu tự ti của nó là: "Tiếng Anh mình dở ẹc, nói chuyện với người ta là mình đứng hình, chắc cả đời mình vậy." Em thấy trong câu đó có cả hai mảnh chưa? "Tiếng Anh mình còn yếu" — khoảng cách thật. "Chắc cả đời mình vậy" — bản án giả. Tâm gỡ ra: bản án "cả đời vậy" thì trả lại, không nhận, vì làm gì có chuyện cả đời, đó là lời thằng khách trọ phán bừa. Còn cái khoảng cách thật — tiếng Anh yếu — thì đem đi làm kế hoạch.

Kế hoạch của nó không to tát. Mỗi tối ba mươi phút, không hơn: mười lăm phút nghe một đoạn, mười lăm phút lặp lại theo. Mỗi tuần kiếm một người nói thử dù sai bét. Vậy thôi. Tháng đầu, nói chuyện vẫn đứng hình, nhưng nó ghi vào sổ: "Tháng này làm đủ hai mươi buổi." Tháng thứ ba, nó nghe hiểu được kha khá. Tháng thứ sáu, nó nói được một câu trọn vẹn mà tim không đập thình thịch. Một năm sau, cái câu "tiếng Anh mình dở ẹc, cả đời vậy" — đem ra đọc lại — buồn cười. Nó không còn đúng nữa. Mà nó có bao giờ đúng đâu; nó chỉ là một bản án giả được tuyên trong một buổi tối tủi thân.

Em thấy phép màu nằm ở đâu chưa? Không có phép màu nào hết. Chỉ có một việc: Tâm thôi đứng đó mặc cái áo "mình dở", và bắt đầu nhích cái khoảng cách thật, mỗi ngày một li. Tự ti tan không phải vì em nghĩ tích cực hơn, tự nhủ "mình giỏi mà". Tự nhủ suông thì gã khách trọ cười cho. Tự ti tan vì em đi, và mỗi bước đi là một bằng chứng thật đập vào mặt cái bản án giả. Bằng chứng thì cãi được lời phán suông. Còn lời phán suông thì chỉ thua bằng chứng.

Hôm nay em lấy cái áo tự ti ra khỏi tủ, trải lên bàn, và tách hai mảnh vải.

Em lấy một tờ giấy, kẻ hai cột. Cột bên trái ghi: "Khoảng cách thật". Cột bên phải ghi: "Bản án giả".

Rồi em nhớ lại cái câu tự chê em hay lặp nhất. Cái câu làm em xẹp nhất. Em viết nó ra. Rồi em mổ nó: trong câu đó, phần nào là khoảng cách thật — một kỹ năng em chưa có, một việc em chưa làm được? Phần đó bỏ cột trái. Phần nào là bản án — một lời phán về giá trị con người em? Phần đó bỏ cột phải.

Xong rồi, em làm hai việc. Với cột trái, em viết kế bên nó một bước nhỏ, làm được trong tuần này, để thu hẹp cái khoảng cách đó. Một bước thôi, nhỏ thôi. Với cột phải, em gạch ngang nó một đường thật mạnh, và viết bên cạnh: "Trả lại. Không nhận."

Quan sát cái gì sau khi làm? Quan sát cái nhẹ trong ngực. Khi em tách được "tôi chưa giỏi việc X" ra khỏi "tôi là đứa kém", em sẽ thấy cái việc chưa giỏi kia tự nhiên hết đáng sợ. Nó từ một bản án chung thân trở lại đúng kích thước của nó: một việc cần học. Mà việc cần học thì học được. Còn một bản án chung thân thì em đã chịu nằm im trong đó.