Kỷ luật của cái miệng

Khoa cãi nhau với đứa bạn thân, về một chuyện nhỏ xíu.

Cãi tới hồi nóng, Khoa nói trúng một câu. Một câu Khoa biết là điểm yếu của bạn, một câu đâm thẳng vô chỗ đau nhất. Nói xong, Khoa thấy đã — mình thắng, mình sắc bén, mình đập cho nó á khẩu. Đứa bạn im. Mặt nó tái đi. Rồi nó đứng dậy, đi về, không nói thêm câu nào.

Đó là mấy tháng trước. Từ bữa đó tới giờ, đứa bạn không nhắn Khoa nữa. Một tình bạn mười năm, đứt cái rụp vì một câu nói trong lúc nóng. Khoa thắng cuộc cãi đó. Mà nó mất một thằng bạn mà mười năm mới có một. Có những đêm Khoa muốn nhắn xin lỗi, mà cái câu kia đã bắn ra rồi, đứa bạn đã nghe rồi, có rút lại được đâu. Khoa ngồi nghĩ: cái câu đó, lúc đó mình ngậm lại được không? Được chứ. Chỉ cần ngậm lại đúng ba giây. Ba giây đó đổi một thằng bạn mười năm. Mà nó đã không ngậm.

Em có từng bắn ra một câu, thắng cái lý mà mất cái tình, rồi muốn rút lại mà không rút được không?

Anh nói em nghe về một thứ vũ khí em mang theo người mỗi ngày mà ít khi em nghĩ tới: cái miệng. Nó nhỏ, mà nó dựng được và phá được cả một đời người, cả một mối quan hệ, chỉ trong vài giây. Và cái khổ của nó là vầy: lời nói bắn ra rồi không thu lại được. Một mũi tên bắn đi, em có chạy theo cỡ nào cũng không gọi nó về. Nó cắm vô đâu là cắm rồi. Em xin lỗi, em giải thích — cái lỗ tên để lại vẫn còn đó. Ông bà mình biết chuyện này lâu rồi, mới dặn: uốn lưỡi bảy lần trước khi nói. Bảy lần lận. Vì cái miệng nhanh hơn cái đầu, và cái nhanh đó là chỗ nó hại mình.

Anh chỉ cho em ba cái tật của cái miệng, vì nhận ra mặt từng đứa thì em mới ghìm được.

Tật thứ nhất là ham nói. Trong một cuộc nói chuyện, em để ý coi: lúc người ta đang nói, đầu em đang làm gì? Phần lớn người ta không nghe — họ đang soạn sẵn câu mình sắp nói, chờ người kia ngừng một cái là phóng ra. Vậy là hai người cùng nói, không ai nghe ai, mỗi người chỉ chờ tới lượt mình. Người ham nói tưởng mình đang trò chuyện, thật ra đang độc thoại lần lượt.

Tật thứ hai là ham cãi thắng. Cái này nặng hơn. Trong một cuộc bất đồng, có một thứ trong em nó không muốn hiểu cho ra lẽ — nó muốn thắng. Nó muốn người kia á khẩu, nhận mình sai, công nhận mình đúng. Và để thắng, nó sẵn sàng nói câu đau, lôi chuyện cũ, đâm chỗ yếu — như Khoa. Em thắng được cái lý. Mà em mất cái tình. Vì có một sự thật phũ phàng anh muốn em khắc vô: trong gần như mọi cuộc cãi giữa người thương nhau, thắng cuộc cãi là thua cuộc tình. Người ta không yêu thương người vừa đập cho mình á khẩu. Người ta nhớ cái cảm giác bị làm cho nhục, lâu hơn nhớ ai đúng ai sai.

Tật thứ ba là ham khuyên khi không ai xin. Người ta kể cho em một chuyện buồn, không phải để xin giải pháp — người ta chỉ cần được nghe. Mà cái miệng em ngứa, nó nhảy vô khuyên liền: "Mày phải làm vầy nè", "Tao thấy mày sai chỗ này nè". Em tưởng em đang giúp. Thật ra em đang cướp mất cái người ta cần — được lắng nghe — để thỏa cái nhu cầu của em: được tỏ ra khôn, được thấy mình có ích. Người ta đóng cửa lòng lại, lần sau không kể em nghe nữa.

Bây giờ tới cái gốc, và đây là chỗ nối về cả cuốn sách. Em hỏi anh: vì sao cái miệng ham nói, ham thắng, ham khuyên tới vậy? Câu trả lời làm em giật mình: vì cái miệng là cánh cửa mà cái tôi đói hay chui ra để kiếm ăn. Nhớ cái tôi đói anh dạy ở Phần Một không — cái đứa rỗng bên trong nên phải ăn từ bên ngoài, ăn bằng sự công nhận, bằng cảm giác hơn người. Nói nhiều để được chú ý — đó là cái tôi đói đang ăn. Cãi cho thắng để được hơn người — cái tôi đói đang ăn. Khuyên khi không ai xin để được thấy mình giỏi — cái tôi đói đang ăn. Cho nên uốn lưỡi bảy lần không phải chỉ để nói cho khéo, cho tròn câu. Cái uốn lưỡi thật là cái khoảng dừng đủ để em kịp nhìn vô bên trong và hỏi: cái đang đòi nói ra đây, là mình thật sự cần nói, hay là cái đói trong mình đang đòi ăn? Phân biệt được hai cái đó, em ghìm được chín phần mười những câu lẽ ra không nên nói.

Vậy kỷ luật của cái miệng là gì? Gọn trong một việc: để dành lại một câu. Trong mỗi cuộc nói chuyện, mỗi cuộc cãi, sẽ có một câu cuối cùng — câu hơn thua, câu đắc thắng, câu đâm cho đau — mà em rất muốn bắn ra để kết liễu. Kỷ luật là: ghìm lại đúng câu đó. Không phải ghìm hết, không phải thành người câm. Chỉ cần ghìm lại cái câu sắc nhất, cái câu mà bắn ra thì em thắng mà tình thua. Để dành nó lại. Nuốt nó xuống. Ba giây đó, nhiều khi, là cái giữ lại một thằng bạn mười năm.

Hôm nay, trong một cuộc nói chuyện bất kỳ — nhất là một cuộc có bất đồng — em tập đúng một việc: nghe cho hết trước khi đáp. Khi người kia đang nói, đừng soạn câu trả lời trong đầu. Cứ nghe, nghe tới hết câu, nghe luôn cái ý nằm dưới câu chữ. Đợi người ta nói xong hẳn, em đếm thầm ba nhịp, rồi mới đáp. Cái khoảng ba nhịp đó là cái uốn lưỡi của em.

Và việc thứ hai, khó hơn: khi em cảm thấy cái câu hơn thua đang chực bật ra — cái câu mà nói ra em sẽ thắng — em nhận diện nó, gọi tên nó trong đầu ("à, cái đói trong mình đang đòi nói"), rồi để dành nó lại. Đừng bắn. Coi thử không bắn câu đó thì chuyện đi về đâu.

Quan sát hai điều. Thứ nhất, mấy lần em để dành lại được câu hơn thua đó, để ý cuộc nói chuyện kết thúc khác đi ra sao — thường là êm hơn, và cái mối quan hệ không bị một lỗ tên nào. Thứ hai, để ý trong chính em: cái cảm giác sau khi em ghìm được một câu nên ghìm, so với cái cảm giác sau khi em bắn ra một câu rồi tiếc. Một cái là sự bình của người làm chủ được cái miệng mình. Một cái là cái cặn đắng của người bị cái miệng kéo đi, như Khoa ngồi tiếc giữa đêm. Khi em cảm rõ cái khác nhau đó, em sẽ tự muốn làm người làm chủ.