Não cá vàng và cái chết của sự sâu

Tâm ngồi ở bàn, mở cuốn sách dạy nghề ra. Trang đầu tiên.

Đọc được nửa trang, mắt nó bắt đầu nhảy. Mấy dòng chữ như dài ra, nặng ra. Trong đầu nó có một cái ngứa, cái ngứa đòi cầm điện thoại lên coi "một chút". Nó ráng. Đọc thêm ba dòng. Cái ngứa mạnh hơn. Nó với tay lấy điện thoại — "coi chút rồi đọc tiếp" — rồi hai mươi phút sau nó ngẩng lên, cuốn sách vẫn mở ở nửa trang đó, còn nó thì vừa coi xong ba chục cái video ngắn không nhớ nổi cái nào.

Nó thử lại. Lần này nó để điện thoại xa ra. Nhưng đọc được một đoạn là đầu nó tự động đi lang thang, nhớ cái này, lo cái kia, rồi lại thèm cái cảm giác lướt. Nó đọc đi đọc lại một câu ba lần mà không vô. Cuối cùng nó gập cuốn sách lại, thở dài: "Chắc tại mình dở, đầu óc mình không hợp đọc sách."

Nó không biết. Cách đây vài năm, hồi cấp hai, nó đọc hết một cuốn truyện dày trong một buổi chiều, say mê, quên ăn. Cái đầu óc đọc được hồi đó với cái đầu óc không đọc nổi nửa trang bây giờ — là cùng một cái đầu. Vậy chuyện gì đã xảy ra giữa hồi đó và bây giờ?

Cái cảnh của Tâm — mở sách ra mà đọc không vô, ngồi học mà đầu nhảy lung tung, coi phim dài thì sốt ruột tua, nghe ai nói chuyện hơi lâu thì hết kiên nhẫn — em có thấy nó quen không? Anh nói thiệt, đây là cái bệnh chung của gần như cả một thế hệ bây giờ, và nó nguy hiểm hơn nhiều người tưởng, vì nó không đau, không chảy máu, nó chỉ âm thầm rút đi một thứ quý nhất: khả năng đi sâu. Chương này anh phải gỡ cho em thấy, vì nếu mất cái này thì em mất gần hết khả năng làm được cái gì lớn trong đời.

Gọi tên trước. Tâm tưởng nó "dở", "đầu óc không hợp đọc sách". Sai. Đầu óc nó không hỏng, không dở. Nó bị huấn luyện lại. Cái khả năng tập trung lâu, đi sâu vào một thứ — Tâm từng có, hồi nhỏ ai cũng có — đã bị bào mòn đi, vì mấy năm nay nó toàn cho cái đầu mình ăn một loại thức ăn: cái ngắn, cái nhanh, cái lướt cái là qua. Và cái đầu, y như cơ thể, em cho nó ăn gì thì nó thành cái nấy.

Đây, anh dựng ẩn dụ xương sống cho cả chương, em nắm cho chắc: cái đầu óc của em y như cái bụng, cái bao tử. Và sự tập trung, khả năng nhai một thứ khó cho tới khi hiểu — nó y như cái cơ nhai, cái răng, cái hệ tiêu hóa. Giờ em tưởng tượng một người ngày nào cũng chỉ ăn cháo, ăn đồ xay nhuyễn, đồ ăn liền, không bao giờ phải nhai. Lúc đầu thấy sướng — khỏi nhai, nuốt cái ực, nhanh, tiện. Nhưng ăn vậy vài năm thì sao? Cái cơ nhai của người đó teo lại vì không xài tới. Cái răng yếu đi. Cái bụng quen đồ mềm, gặp miếng đồ cứng là không tiêu nổi. Tới lúc đó, đặt trước mặt người đó một miếng thịt ngon, một bữa cơm thật cần nhai — người đó nhai không nổi nữa. Không phải vì miếng thịt dở. Vì cái cơ nhai đã teo.

Cái màn hình, với mấy cái video ngắn mười lăm giây, ba mươi giây, lướt cái là qua — đó là đồ ăn liền cho cái đầu. Mỗi cái video là một muỗng cháo xay nhuyễn, ngọt, dễ nuốt, không cần nhai, không cần nghĩ. Em nhét vào đầu hàng trăm muỗng mỗi ngày. Lúc đầu thấy sướng, thấy giải trí, thấy "biết" đủ thứ. Nhưng cái cơ nhai của đầu óc em — cái khả năng ngồi với một cuốn sách khó, một bài toán rối, một vấn đề cần suy nghĩ lâu mới ra — nó đang teo đi mỗi ngày vì em không xài tới nó nữa. Tới lúc Tâm mở cuốn sách ra, đó là miếng thịt cần nhai. Mà cơ nhai của nó đã teo sau mấy năm ăn cháo. Nên nó nhai không nổi. Không phải tại cuốn sách. Không phải tại nó dở. Tại cái cơ đã teo.

Anh đào sâu thêm cái cơ chế, vì hiểu nó rồi em mới sợ đúng chỗ. Mấy cái nội dung ngắn đó được làm ra để giật cái chú ý của em mỗi vài giây. Cứ vài giây phải có một cái giật — một câu nói sốc, một cái chuyển cảnh, một cái gì bất ngờ — nếu không em lướt qua liền. Cả ngày em tập cho cái đầu cái nhịp đó: cứ vài giây phải có cái mới, không thì chán. Tập riết, cái đầu em nghiện cái nhịp giật đó. Rồi em đem cái đầu nghiện-giật-mỗi-vài-giây đó tới trước một cuốn sách — mà cuốn sách thì nó "phẳng", nó cần em ở lại với một ý lâu, mười phút mới hết một đoạn, cái hay nằm ở chỗ chịu khó đi sâu. Cái đầu em, quen bị giật mỗi vài giây, ngồi với cái phẳng đó vài giây là nó la làng đòi cái giật. Cái ngứa đòi cầm điện thoại của Tâm chính là cái đầu nó lên cơn thèm, y như người ghiền lên cơn. Người ta gọi cái này là "não cá vàng" — nói con cá vàng chỉ nhớ được vài giây — nói cho vui, mà cái lõi thì thật: khả năng giữ sự chú ý của em đang co lại còn vài giây.

Giờ anh nói cái giá, và đây là chỗ em phải sợ cho đúng, vì cái giá này lớn hơn mọi cái giá anh nói ở mấy chương trước. Mọi thứ giá trị trong đời đều nằm ở phía bên kia của sự đi sâu. Em nghe kỹ câu này. Học giỏi một cái nghề — cần ngồi lâu với cái khó, nhai cho tới khi hiểu. Đọc hiểu một cuốn sách hay — cần ở lại với nó hàng giờ. Làm ra một cái gì đáng giá — một bài viết, một sản phẩm, một công trình — cần tập trung sâu hàng tháng hàng năm. Hiểu sâu một con người, một mối quan hệ — cần kiên nhẫn, cần ngồi lại. Tất cả những cái làm nên một đời người đáng sống đều đòi cái khả năng đi sâu, ở lại lâu, nhai cái khó. Mà đó đúng là cái khả năng mà đồ ăn liền của màn hình đang làm teo đi trong em. Em đổi cái khả năng tạo ra mọi thứ giá trị, lấy mấy giờ giải trí cho qua. Đó không phải mất một cái thú vui. Đó là mất cái công cụ để xây cả đời mình.

Anh nói riêng cho mấy đứa thông minh, mấy đứa như Khoa, vì tụi nó dễ bị cái này lừa nhất. Đứa thông minh hay nghĩ "tao đọc lướt cũng hiểu, tao đâu cần đọc sâu". Coi chừng. Cái thông minh sẵn có giúp em hiểu nhanh cái nông, nhưng cái nông thì ai cũng tới được, nó không làm nên em. Cái làm nên một con người giỏi thật là chỗ chịu đi sâu hơn người ta, ở lại lâu hơn người ta với cái khó. Mà nếu cơ nhai của em đã teo, thì dù em thông minh tới đâu, em cũng chỉ quẩn quanh ở chỗ nông, vì em không còn ngồi nổi đủ lâu để xuống sâu. Đứa thông minh mà mất khả năng tập trung sâu, là đứa có con dao bén mà tay run — bén cách mấy cũng không gọt nổi cái gì.

Anh phải gỡ một hiểu lầm nữa, kẻo em chia bậy thành "màn hình là xấu, giấy là tốt" rồi tưởng cứ cầm điện thoại lên là hư. Không phải cái máy quyết, mà cái dạng thức quyết. Em coi một bộ phim tài liệu dài hai tiếng tử tế, em nghe một bài giảng trọn vẹn, em đọc một bài viết sâu trên mạng đòi em ngồi lại nửa tiếng mới hết — mấy cái đó cũng là cơm, là đồ phải nhai, dù nó nằm trên cùng cái màn hình. Ngược lại, có người ôm cả chồng sách giấy mà đọc theo kiểu nhảy cóc, mỗi cuốn vài trang, cũng là ăn cháo. Cái phân biệt không nằm ở giấy hay màn hình — nó nằm ở chỗ cái em đang tiêu thụ có buộc em ở lại lâu với một mạch ý, đi từ đầu tới cuối, nhai cho tới hiểu hay không. Cái mười lăm giây lướt cái là qua, cắt vụn, mỗi cái một chuyện không dính gì nhau — đó là cháo xay, dù nó "bổ ích" tới đâu cũng vẫn làm teo cơ nhai, vì nó không cho em cơ hội nhai. Cho nên đừng quăng cái màn hình đi; hãy lựa cái dạng dài, liền mạch, sâu để cho cái đầu ăn, và cắt bớt cái dạng ngắn, vụn, lướt. Cùng một cái máy, em chọn cho nó nhả ra cơm hay nhả ra cháo — cái đó nằm ở tay em.

Anh phải gỡ thêm một hiểu lầm, kẻo em tưởng anh bảo "thông tin nhiều là xấu". Không. Vấn đề không phải em biết nhiều thứ. Vấn đề là em biết toàn cái cạn. Em coi trăm cái video về trăm chủ đề trong một ngày, em tưởng em "biết" trăm thứ — nhưng cái biết đó là cái biết của người đứng ở mép nước, chưa từng lặn xuống. Em biết tên gọi, biết cái vỏ, biết đủ để nói chuyện ra vẻ, mà không biết cái ruột của một cái gì hết. Còn người chịu đi sâu một thứ — dù chỉ một thứ thôi — thì cái biết của họ là cái biết của người đã lặn xuống đáy, cầm lên được viên ngọc. Một người biết sâu một thứ đáng giá hơn trăm người biết cạn trăm thứ. Cái thời này cho em ảo giác hiểu biết, mà rút đi của em cái hiểu biết thật. Em tưởng em no, mà em đang đói — đói y như Khoa đói sau hai tiếng lướt ở chương trước.

Còn một tầng nữa, tầng tinh tế: cái mất khả năng đi sâu này nó ăn lan qua cả cách em sống, không chỉ cách em học. Em quen cái gì cũng nhanh, cũng lướt, thì em cũng bắt đầu lướt qua đời mình. Một bữa ăn em không thật sự nếm vì vừa ăn vừa lướt. Một người ngồi trước mặt em không thật sự nghe vì đầu em đang ngứa muốn lướt. Một cảnh đẹp em không thật sự ngắm vì em lo chụp hình hơn lo nhìn. Cái đời em trôi qua như mấy cái video — lướt cái là qua, không cái nào đọng lại. Tới cuối đời nhìn lại, em thấy mình đã ở đó suốt, mà chưa thật sự sống cái nào cho tới nơi. Mất khả năng đi sâu vào một cuốn sách, lâu dần thành mất khả năng đi sâu vào chính cuộc đời mình.

Nhưng đây là tin mừng, và nó là cái cốt của con đường: cơ nhai teo thì tập lại được. Cái đầu y như cơ bắp — bỏ thì teo, tập thì mạnh lại. Người ta gọi cái khả năng tập trung sâu là một cái cơ, và cơ thì rèn được. Không phải Tâm hỏng vĩnh viễn. Tâm chỉ cần bắt đầu tập nhai lại, từ miếng nhỏ, rồi lớn dần. Cũng như người teo cơ chân tập đi lại từ vài bước, rồi đi xa dần. Cái khả năng đi sâu mà cái màn hình lấy của em, em đòi lại được — nhưng phải tập, phải chịu cái khó chịu lúc đầu, y như tập thể dục mấy bữa đầu mỏi nhừ.

Anh khép phần này bằng hai vế cho em mang theo. Cái bụng quen đồ xay thì gặp miếng ngon cũng nhai không nổi. Cái đầu quen đồ lướt thì gặp cái sâu cũng nghĩ không tới.

Hôm nay em tập nhai lại, bắt đầu từ miếng thật nhỏ để chắc thắng. Em lấy một cuốn sách, hoặc một bài viết dài tử tế — không phải cái lướt trên mạng. Em đặt điện thoại ở phòng khác. Em hẹn giờ đúng mười lăm phút. Trong mười lăm phút đó, em chỉ làm một việc: đọc. Đầu có đi lang thang thì kéo nó về, có ngứa muốn cầm điện thoại thì kệ cái ngứa, ngồi yên với nó, nó tự xẹp. Chỉ mười lăm phút. Mai tăng lên hai mươi. Tuần sau ba mươi. Em đang tập cái cơ nhai, từ nhẹ tới nặng, đừng tham ngày đầu ngồi hai tiếng rồi nản.

Rồi quan sát hai điều. Thứ nhất, trong mười lăm phút đó, để ý cái cơn ngứa đòi cầm điện thoại — nó tới mấy lần, mạnh cỡ nào, và để ý quan trọng nhất: nếu em không chiều nó, nó có tự xẹp sau một hai phút không. Em sẽ thấy nó xẹp thật. Cái khám phá đó quý: hóa ra cái thèm đó không phải mệnh lệnh, nó chỉ là cơn sóng, không chiều thì nó qua. Thứ hai, để ý cảm giác sau khi đọc xong mười lăm phút thật sự tập trung — nó khác hẳn cái trống rỗng sau khi lướt. Sau khi đi sâu, em thấy một cái gì đó đọng lại, một cái thỏa, cái đầy. Em ghi nhớ cái cảm giác đầy đó, vì đó là vị của thức ăn thật, để lần sau cái đầu em biết phân biệt đâu là cơm đâu là cháo xay.