Học cách dùng cỗ máy biết suy nghĩ

Lần đầu Khoa nhờ AI làm bài luận, nó thấy như có phép.

Gõ một câu yêu cầu, vài giây sau có ngay một bài hoàn chỉnh, trôi chảy, còn hay hơn cái nó tự viết. Nộp. Được điểm khá. Khoa sướng rơn — hóa ra có cái này thì việc học nhẹ tênh. Từ đó nó giao dần mọi thứ cho AI. Bài tập về nhà: AI. Bài luận: AI. Tóm tắt sách: AI. Tới cả mấy việc cần suy nghĩ một chút, nó cũng hỏi AI trước khi tự nghĩ, rồi chép lại. Việc học của nó trở thành việc sao chép.

Rồi tới kỳ thi trên giấy, trong phòng, không điện thoại, không mạng. Khoa ngồi nhìn tờ đề. Đầu trống rỗng. Nó không viết nổi một đoạn cho ra hồn, không tự dựng nổi một lập luận, không nhớ nổi cách bắt đầu. Suốt mấy tháng "học" mà thật ra nó chưa từng tự nghĩ lấy một lần. Cái đầu nó, phần dùng để tư duy, đã teo lại vì lâu rồi không được dùng. Khoa đậu mấy bài có AI, mà ngồi trước tờ giấy trắng thì nó rỗng. Nó nhận ra một sự thật lạnh người: cái máy đã làm bài giúp nó, nhưng đồng thời cũng đang làm teo cái đầu nó.

Em có đang giao cho cái máy nhiều hơn cái nên giao không — giao tới mức nó làm hộ luôn cái phần đáng lẽ phải là của em?

Anh nói với em điều này trước, dứt khoát, để em đừng hiểu lầm cả chương: AI là công cụ mạnh nhất mà loài người từng tạo ra, và không học dùng nó là dại, là tự bỏ mình lại phía sau. Anh không bảo em tránh xa nó. Anh viết chính cuốn sách này cũng với sự đỡ tay của nó. Vấn đề chưa bao giờ là dùng hay không dùng. Vấn đề là dùng kiểu nào — vì cùng một cái máy đó, có hai cách dùng ngược nhau hoàn toàn, một cách làm em mạnh lên gấp bội, một cách làm em rỗng đi từ bên trong.

Để anh cho em một hình ảnh. AI giống như một cái đòn bẩy — một cái máy khuếch đại. Em đặt lên đó cái gì, nó nhân cái đó lên. Người có sẵn một cái đầu biết nghĩ, đặt cái đầu đó lên cái đòn bẩy AI, thì sức nghĩ của họ được nhân lên gấp mười, gấp trăm — họ nghĩ xa hơn, làm được nhiều hơn, nhanh hơn. Nhưng người trong đầu rỗng, không có gì để nhân, thì AI nhân cái số không của họ lên, và mười lần số không vẫn là số không. Cái máy không tạo ra cái đầu cho em. Nó chỉ khuếch đại cái đầu em đang có. Đó là lý do cùng một công cụ, người này thành giỏi gấp bội, người kia thành rỗng tuếch.

Vậy cái teo của Khoa từ đâu ra? Đây, anh chỉ cơ chế, vì hiểu nó thì em mới sợ đúng chỗ. Cái đầu em vận hành y như cơ bắp. Cơ bắp không tập thì nhão, teo. Cái đầu cũng vậy: cái khả năng tự suy luận, tự viết, tự giải một vấn đề từ đầu — nó là một thứ cơ bắp, và nó chỉ mạnh lên khi em chịu vật lộn với việc khó. Mỗi lần em ngồi cắn bút nghĩ cho ra một câu, mỗi lần em tự mò một bài toán tới khi vỡ ra, mỗi lần em tự dựng một lập luận từ con số không — đó là những lần em đang tập cái cơ bắp nghĩ. Giờ em giao hết mấy lần đó cho máy, nghĩa là em không tập nữa. Cơ bắp nghĩ của em không được dùng, nên nó teo. Khoa ngồi trước tờ giấy trắng mà rỗng, không phải vì nó ngu đi sau một đêm — mà vì mấy tháng liền nó không tập cái cơ đó lần nào, nó để máy tập giùm, mà cơ bắp thì không ai tập giùm cho ai được.

Cái này đặc biệt nguy với tuổi em, và anh muốn em thấy rõ vì sao. Em đang ở giai đoạn xây cái đầu — cái giai đoạn đáng lẽ phải tập cơ bắp nghĩ cho nhiều, cho cực, để nó mạnh lên làm vốn cả đời. Một người lớn đã có cái đầu vững rồi, họ dùng AI làm hộ mấy việc lặt vặt thì không sao, vì cơ bắp họ đã xây xong. Còn em, em chưa xây xong mà đã giao cho máy, thì em sẽ không bao giờ xây được. Em giống như một đứa muốn có cơ bắp khỏe mà thuê người khác đi tập gym giùm mình — người đó càng ngày càng khỏe, còn em vẫn nhão. Người lớn dùng AI để đỡ cái đầu đã có; người trẻ lạm dụng AI thì không bao giờ có cái đầu để mà đỡ.

Vậy lằn ranh nằm ở đâu — dùng sao là khôn, dùng sao là tự hại? Anh cho em một câu để khắc vào lòng, nó là la bàn cho cả thời đại của em: dùng AI làm cái tay thì khôn, để AI làm cái đầu thì hại. Cái tay là những việc cơ học, mất thời gian, mà em đã hiểu rồi — tra cứu nhanh, sửa lỗi chính tả, sắp xếp lại cái em đã viết, làm bản nháp đầu để em sửa, dịch một đoạn em đã đọc hiểu. Mấy việc đó giao cho máy thì em được rảnh tay để dồn sức vào cái quan trọng. Còn cái đầu là phần cốt lõi: hiểu một vấn đề, nghĩ ra một ý, dựng một lập luận, đưa ra một phán đoán, quyết một việc. Mấy cái đó mà em giao cho máy, thì em đang giao đi chính cái làm nên em. Máy làm thay được cái tay; nó không được phép làm thay cái đầu biết hỏi.

Mà nói tới "biết hỏi" — đây là kỹ năng mới quan trọng nhất của thời em, anh muốn em để ý kỹ. Cái máy giỏi cỡ nào cũng chỉ trả lời tốt cho người hỏi giỏi. Người biết đặt đúng câu hỏi, biết hỏi tới, biết nhìn ra câu trả lời nào đúng câu nào máy bịa, biết dùng nó như một cộng sự để cùng nghĩ — người đó được cái máy nhân sức lên gấp bội. Còn người chỉ biết gõ một câu cụt rồi chép nguyên cái máy trả về, không hiểu, không kiểm, không hỏi lại — người đó không khác gì cái máy, và cái gì giống máy thì sẽ bị máy thay thế. Cho nên tương lai không phải "AI cướp việc của con người" như người ta hù. Sự thật sát hơn là: người biết dùng AI sẽ cướp việc của người không biết dùng. Em đứng về phía nào là do em chọn ngay từ bây giờ, ở chính cái cách em dùng nó mỗi ngày.

Anh cũng nhắc em một cái bẫy nữa: cái máy nói sai cũng trôi chảy y như nói đúng. Nó có thể bịa ra một con số, một cái tên, một sự kiện, với giọng tự tin tới mức em tin sái cổ. Người giao cái đầu cho máy thì nuốt luôn cả cái sai mà không biết. Người giữ cái đầu cho mình thì luôn cầm cái máy bằng một tay nghi ngờ lành mạnh — dùng nó, mà luôn kiểm lại bằng cái đầu của chính mình. Tin cậy mà không phó thác.

Tới đây em sẽ hỏi đúng một câu quan trọng cho cả tương lai nghề của em: nếu cái máy làm được nhiều thứ tới vậy, thì em nên xây cái gì trong đầu mình, cái gì là phần mà máy không giành được? Anh trả lời thẳng, vì đây là chỗ định đoạt em đứng ở đâu trong mười năm tới. Khi cái máy làm được phần lớn những việc "có công thức, có thể học theo mẫu", thì cái còn lại — cái phân biệt người với máy, và phân biệt người giỏi với người thường — là mấy thứ rất người này, em ráng xây cho dày.

Một, khả năng đặt đúng vấn đề. Máy giỏi trả lời, nhưng hỏi cái gì, giải bài toán nào mới thật sự đáng giải, nhìn ra vấn đề thật nằm ở đâu — cái đó phải là người. Người chỉ biết chờ đề bài rồi giải thì thua máy; người biết tự ra đề cho đời mình thì máy phục vụ họ. Hai, óc phán đoán. Máy đưa ra mười phương án, nhưng chọn cái nào hợp với hoàn cảnh thật, với con người thật, với cái đúng cái sai của tình huống — cái đó cần từng trải và khôn ngoan, máy không có. Ba, hiểu lòng người. An ủi một người đang gục, thuyết phục một người đang nghi, dắt một nhóm người cùng đồng lòng làm một việc — máy bắt chước được cái vỏ ngôn từ, nhưng cái ruột, cái hơi ấm thật giữa người với người, nó không có. Bốn, gu và cái đẹp. Biết cái gì hay, cái gì có hồn, cái gì chạm được vào lòng người khác — đó là của con người, mài bằng cả một đời sống và cảm. Năm, cái tâm. Biết việc gì nên làm và việc gì không nên, dù làm được — máy không có lương tâm, chỉ người mới có. Trong một thế giới cái gì cũng làm được, người biết cái gì không nên làm mới là người đáng tin.

Em thấy chưa: cái máy càng giỏi thì mấy thứ rất người đó càng quý, vì nó là cái duy nhất còn lại không bị san phẳng. Cái máy giống như nước dâng — nó làm mặt bằng chung cao đều lên, ai cũng làm được mấy việc cơ bản nhờ nó. Mà khi mặt bằng phẳng ra, thì cái nhô lên trên mặt nước — cái rất người của em — mới là chỗ người ta thấy em. Cho nên trong khi học dùng máy cho thật thạo, em đừng quên xây mấy cái cốt người đó cho thật dày. Đó mới là chỗ đứng vững của em trong một thời mà việc gì máy làm được thì sớm muộn máy sẽ làm.

Hôm nay, lần tới khi em định dùng AI cho một việc học hay một việc cần nghĩ, em đảo ngược thứ tự lại. Bình thường em hỏi máy trước rồi chép. Hôm nay: em tự làm trước. Tự nghĩ, tự viết, tự giải cho ra cái của mình đã — dù nó vụng, dù nó chưa hay. Xong rồi mới đưa cho AI, nhưng không phải để nó làm lại, mà để nó góp ý: "Cái tôi nghĩ vầy, có lỗ hổng gì, có góc nào tôi chưa thấy?" Em giữ vai người nghĩ; máy giữ vai người phản biện. Cái của em vẫn là của em, chỉ được mài sắc thêm.

Một cách nữa, hay không kém: dùng AI làm thầy thay vì làm hộ. Thay vì bảo nó "giải bài này cho tôi", em bảo nó "đừng giải, hãy hỏi tôi từng bước để tôi tự giải ra", hoặc "giải thích cho tôi hiểu cái nguyên lý, đừng đưa đáp án". Dùng kiểu đó, cái máy biến thành một ông thầy kiên nhẫn vô hạn, dạy riêng cho mình em — và em càng dùng càng giỏi lên, thay vì càng dùng càng rỗng.

Quan sát cái gì? Quan sát thật rõ sự khác nhau giữa hai cách dùng. Cách chép thẳng: nhanh, nhẹ, mà làm xong em không giữ lại được gì trong đầu, qua bài là quên, và cái cơ bắp nghĩ của em không nhúc nhích. Cách tự làm trước rồi nhờ máy mài: chậm hơn, cực hơn, mà làm xong cái đó nằm lại trong đầu em, thành của em thật, và em thấy mình giỏi lên. Em tự thấy cách nào xây em, cách nào rút ruột em. Rồi em chọn — vì cái máy này sẽ theo em suốt đời, và cách em cầm nó hôm nay quyết định mười năm nữa em là người điều khiển nó, hay là người bị nó thay thế.