Chiếc cân vô hình thời 4.0

Mười hai giờ đêm. Vy nằm trong phòng trọ, ngón tay lướt chậm trên màn hình.

Cái hình hiện ra: đứa bạn cùng lớp ngày xưa, đứa hồi đó học dở hơn Vy, giờ đang đứng trước một khách sạn bên Hàn, áo quần đẹp, mặt rạng rỡ, dòng chú thích "tự thưởng cho bản thân sau một năm cố gắng". Bên dưới mấy trăm cái tim. Vy lướt tiếp. Đứa khác vừa mua xe. Đứa khác khoe nhẫn cầu hôn. Đứa khác đăng tấm hình công ty mới, chức danh nghe kêu. Đứa khác check-in một quán sang trọng Vy chưa từng dám bước vô.

Vy đặt điện thoại xuống ngực. Trần nhà phòng trọ loang một vệt ố. Tháng này Vy còn nợ thẻ tín dụng chưa trả hết, cái nợ từ mấy lần mua đồ "cho bằng người ta" mà anh kể ở phần cái ví. Công việc thì làng nhàng. Người yêu thì đã chia tay. Vy nằm đó, hăm ba tuổi, và một cái cảm giác quen thuộc dâng lên, cái cảm giác mỗi đêm: mình thua. Mình thua hết. Ai cũng đang sống một cuộc đời rực rỡ, chỉ có mình là đang mục ở cái phòng trọ này.

Vy không biết một điều. Cái đứa khoe khách sạn bên Hàn đó, đêm nay cũng đang nằm ôm điện thoại, cũng đang thấy mình thua một đứa khác.

Em có để ý cái cảm giác của Vy không — cái cảm giác "ai cũng hơn mình, chỉ mình thua"? Anh dám cá là em biết nó rất rõ, vì gần như đứa nào thời này cũng nếm nó mỗi ngày. Nó là một thứ đau âm ỉ, không gào lên, mà nó bào mòn em từ từ, đêm này qua đêm khác, làm em thấy đời mình tệ, thấy mình kém cỏi, thấy mình bị bỏ lại. Chương này anh phải gỡ cho em thấy cái đau đó từ đâu ra, vì hiểu nó rồi thì nó mất gần hết sức cắn.

Gọi tên trước: đây là so sánh. Mà so sánh thì thời nào cũng có — anh đã nói ở chương ba, cái áo "mình chưa bằng ai". Nhưng cái màn hình đã biến so sánh từ một cái tật thỉnh thoảng thành một cái máy chạy suốt ngày đêm, và biến nó thành một trò gian lận mà em luôn luôn là kẻ thua. Vì sao luôn thua? Đây là cái rễ, anh đào cho tới.

Anh dựng ẩn dụ cho em, ẩn dụ này là xương sống cả chương: em hình dung một sân khấu. Trên sân khấu, đèn sáng trưng, người diễn viên trang điểm kỹ, mặc đồ đẹp nhất, tập dượt kỹ, chỉ bước ra lúc đã sẵn sàng, chỉ diễn cái cảnh hay nhất. Khán giả ngồi dưới vỗ tay, trầm trồ. Nhưng em có thấy cái hậu trường không? Sau tấm màn nhung kia: diễn viên đang lau mồ hôi, đang sửa lại cái áo bị tuột chỉ, đang cãi nhau với người ta, đang lo lắng, đang mệt, đang khóc vì chuyện riêng. Cái hậu trường lộn xộn, xấu xí, thật. Cái sân khấu đẹp đẽ, gọn gàng, giả — hay đúng hơn, là thật nhưng chỉ là một mẩu được chọn lọc, được đánh bóng, được dựng lên để người ta coi.

Giờ em nghe cho kỹ cái này, vì nó giải thích toàn bộ cái đau của Vy: mỗi cái em thấy người ta đăng lên mạng là sân khấu của họ. Không ai đăng cái hậu trường. Không ai chụp hình lúc mình ngồi khóc một mình, lúc mình cãi nhau với người yêu, lúc mình lo không đủ tiền trả nợ, lúc mình nằm thấy đời vô nghĩa. Người ta chỉ đăng chuyến đi Hàn, không đăng ba tháng dành dụm nhịn ăn để đi và cái thẻ tín dụng quẹt theo. Người ta đăng cái nhẫn cầu hôn, không đăng mấy năm trục trặc trước đó. Người ta đăng chức danh mới, không đăng mấy chục lần bị từ chối. Cái em thấy là bản phim đã cắt dựng, đã bỏ hết cảnh xấu, chỉ giữ cảnh đẹp, rồi còn thêm bộ lọc cho da mịn trời xanh. Đó là sân khấu của người ta.

Còn em? Em thấy cái gì của chính mình? Em thấy toàn bộ cái hậu trường. Em sống bên trong cái đầu em hai mươi bốn tiếng — em biết hết cái lo của em, cái buồn của em, cái thất bại của em, cái phòng trọ ố vàng của em, cái nợ của em, cái đêm trống rỗng của em. Em biết mình tới từng cái xấu nhỏ nhất.

Em thấy cái bất công chưa? Em đang lấy cái HẬU TRƯỜNG đầy đủ, lộn xộn, thật của em, đem so với cái SÂN KHẤU đã đánh bóng, đã cắt dựng, đã lọc của người ta. Cái cân đó gian lận từ gốc. Em cầm chắc phần thua, không phải vì đời em tệ hơn — mà vì em đang so hai thứ không cùng loại. Em so cái ruột của em với cái mặt tiền của người ta. Người diễn viên trên sân khấu chắc gì sướng hơn em — biết đâu cái hậu trường của họ còn tệ hơn cái của em nhiều. Nhưng em đâu thấy hậu trường của họ. Em chỉ thấy ánh đèn. Rồi em lấy ánh đèn của họ đập vào cái bóng tối của mình, và em thấy mình tối. Tất nhiên em thấy mình tối — em có bao giờ được thấy bóng tối của họ đâu mà so cho công bằng.

Anh nói thêm một tầng nữa, tầng này độc hơn: cái màn hình không chỉ cho em coi sân khấu người ta một cách tình cờ. Nó cố tình lựa cái sân khấu rực rỡ nhất để dí vào mắt em. Em nhớ chương trước anh nói cái máy đánh bạc chứ — nó học được em hay dừng lại ở cái gì, hay ganh tị với cái gì, rồi nó đẩy đúng cái đó lên cho em coi nhiều hơn. Em hay khựng lại ở mấy tấm hình người ta giàu, người ta đẹp, người ta thành công, thì nó cho em coi mấy cái đó nhiều hơn, vì coi mấy cái đó em ở lại lâu hơn. Nó không quan tâm em buồn — nó chỉ quan tâm em ở lại. Mà cái làm em ở lại lâu nhất, trớ trêu thay, lại là cái làm em đau nhất: cái cảm giác thua kém cứ kéo em coi tiếp, coi tiếp, để rồi đau tiếp, đau tiếp. Cỗ máy bán cái đau của em lại cho chính em, và em trả tiền bằng lòng tự trọng của mình.

Anh phải vạch thêm một lớp nữa của cái sân khấu, lớp này làm em đỡ ganh hẳn khi em hiểu: rất nhiều cái sân khấu rực rỡ em đang ngước nhìn là sân khấu dàn dựng, có khi là dàn dựng để kiếm tiền trên chính cái ngước nhìn của em. Cái xe sang trong tấm hình, nhiều khi là xe thuê theo giờ để chụp. Cái biệt thự, là thuê chụp một buổi. Cái cuộc sống sang chảnh của mấy người nổi tiếng trên mạng, một phần lớn là dựng cảnh, là quảng cáo được trả tiền, là diễn. Có cả một cái nghề là làm cho đời mình trông thật lộng lẫy trên màn hình để người ta tin, người ta mê, rồi bán cho người ta cái khóa học "làm giàu", cái sản phẩm, cái giấc mơ. Em ngồi ganh tị với một cái sân khấu mà người dựng nó còn không sống trong đó — họ dựng nó xong là dẹp, đi về cái đời thật nhiều khi cũng chật vật như em. Em khóc thầm vì thua một cái không có thật. Khi em hiểu rằng phân nửa cái lộng lẫy em thấy là đạo cụ sân khấu, thì cái cân trong lòng em tự nhẹ đi một nửa.

Còn một mặt nữa của cái cân này mà anh phải nói, vì nó là cái bẫy gài sẵn cho chính em: không chỉ em coi sân khấu người ta — tới lượt em cũng bị kéo lên dựng sân khấu cho mình. Em đi chơi, lo chụp hình đăng hơn lo chơi. Em ăn món ngon, lo chụp đẹp hơn lo ăn. Em sống một khoảnh khắc, mà một góc đầu em đã lo "đăng cái này lên có bao nhiêu người thích". Rồi đăng xong, em cứ vài phút vô coi được mấy cái tim, mỗi cái tim là một chút khoái nhỏ — đúng cái máy đánh bạc ở chương trước, chỉ là lần này em cược bằng hình ảnh đời mình. Người ta thích nhiều thì em phấn khởi, ít thì em hụt hẫng, tự hỏi "tại sao bài này ít like, mình kém hả". Em thấy cái nô lệ chưa: em để cái số tim của người lạ quyết định tâm trạng của em, quyết định em thấy mình có giá hay không. Tệ hơn, em bắt đầu sống để có cái đăng — chọn chỗ đi vì nó "lên hình đẹp", chứ không vì em thật sự thích; làm cái này cái kia để khoe, chứ không vì em thật sự muốn. Tới đây thì em không còn sống đời mình nữa — em diễn đời mình cho một khán phòng người lạ. Cái vỏ đã nuốt trọn cái lõi. Em vừa là khán giả khổ sở dưới sân khấu người ta, vừa là diễn viên mệt nhoài trên sân khấu của chính mình, và cả hai vai đều không cho em sống thật một giây nào.

Giờ anh tính cái giá. Cái giá thứ nhất là em đánh mất niềm vui sống của chính mình. Một bữa cơm em đang thấy ngon, lướt cái màn hình thấy người ta ăn nhà hàng sang, tự nhiên bữa cơm hóa nhạt. Một chuyến đi em đang vui, lướt thấy người ta đi chỗ sang hơn, tự nhiên chuyến đi hóa xoàng. Cái màn hình lấy mất khả năng của em thấy đủ với cái mình có — mà thấy đủ là gốc của mọi hạnh phúc. Người không bao giờ thấy đủ thì có cả thế giới cũng vẫn nghèo trong lòng.

Cái giá thứ hai nặng hơn, là nó đẩy em đi vay đi mượn để "cho bằng người ta" — đúng cái Vy đã làm, cái nợ thẻ tín dụng đó. Em coi cái vòng độc này: thấy người ta khoe → thấy mình thua → mua cái gì đó cho bằng → khoe lại lên mạng → một đứa khác thấy, lại thấy nó thua, lại đi mua. Cả một đám người vay nợ mua đồ mình không cần, để chụp hình cho một đám người lạ mình không quen ngưỡng mộ trong ba giây rồi lướt qua. Em đốt tiền thật, mang nợ thật, để mua một tràng vỗ tay ảo. Đây là cái sòng bạc của lòng tự trọng, và nhà cái luôn thắng.

Cái giá thứ ba, sâu nhất: em đánh mất cái thước đo thật của đời mình. Em nhớ cái sổ chữ tín với chính mình anh dạy chứ — cái thước đo em sống có đúng với cái em coi trọng không. Khi em để cái màn hình làm thước đo, em không còn hỏi "mình có đang sống đúng cái mình muốn không", em chỉ hỏi "mình có bằng người ta không". Mà "người ta" thì vô tận, luôn có đứa hơn, nên em chạy hoài không bao giờ tới. Em sống cả đời rượt theo cái sân khấu của những người em không quen, đo đời mình bằng cây thước của họ, để rồi tới cuối đường mới thấy mình chưa từng sống cái đời của chính mình — em sống cái đời đi thi với người lạ. Đó là cái vỏ ăn mất cái lõi, anh đã dặn em hoài.

Và đây là sự thật cuối anh muốn em ghim vào: cái đứa em đang ganh tị, nó cũng đang ganh tị một đứa khác. Cái đứa khoe khách sạn bên Hàn cũng nằm ôm điện thoại thấy mình thua đứa đi Châu Âu. Đứa đi Châu Âu thấy mình thua đứa có nhà riêng. Cả một dây chuyền người ta, ai cũng đứng trên sân khấu của mình mà nhìn lên sân khấu cao hơn của người khác, ai cũng thấy mình thua, không ai thấy đủ. Em nhảy vào cái dây chuyền đó là em nhận một vé đi suốt đời mà không bao giờ tới ga. Bước ra khỏi nó không phải là thua cuộc — là tỉnh ra rằng cuộc đua đó không có đích, và người khôn là người không thèm đua.

Anh khép phần này bằng hai vế cho em mang theo. Người ta đưa em coi cái mặt tiền sáng đèn của họ. Em thì sống suốt ngày trong cái hậu trường tối của mình. So hai cái đó, em thua là cái chắc — mà cái thua đó là gian lận, không phải thật.

Hôm nay em làm hai việc, đều nhỏ. Việc thứ nhất, lần tới khi em lướt mạng và thấy nhói lên cái cảm giác thua kém trước một tấm hình ai đó, em dừng lại đúng ba giây và tự nói trong đầu một câu: "Đây là sân khấu của họ. Mình đang đứng ở hậu trường của mình. Mình đang so cái không so được." Chỉ một câu đó thôi, lặp đi lặp lại mỗi lần, nó tháo ngòi cái đau trước khi cái đau kịp ăn vào.

Việc thứ hai, tối nay trước khi ngủ, em lấy một tờ giấy hoặc mở ghi chú, viết ra ba thứ tốt đẹp thật trong đời em hôm nay — nhỏ cũng được: một bữa cơm ngon, một câu nói tử tế của ai đó, một việc em làm xong, một khoảnh khắc em thấy bình yên. Ba thứ thật của riêng em, không cần ai bấm tim.

Rồi quan sát hai điều. Thứ nhất, để ý sau khi nói câu "đây là sân khấu của họ", cái cảm giác thua kém nó có dịu xuống không, có bớt thật không — em sẽ thấy nó dịu, vì sự thật bao giờ cũng làm tan ảo giác. Thứ hai, để ý cái khác nhau trong lòng giữa lúc em lướt coi đời người ta và lúc em ngồi viết ra ba cái tốt của đời mình. Một bên để lại trong em sự trống rỗng và ghen tị; một bên để lại sự ấm và đủ đầy. Cùng vài phút trước khi ngủ, mà hai cái cho em hai thứ ngược hẳn. Thấy rõ cái khác đó, em sẽ tự biết mỗi đêm nên cho cái đầu mình ăn món nào.