Làm chủ cái màn hình — kể cả khi muốn làm YouTube

Tâm ngồi tính. Lần này không phải lo, mà là mơ.

Nó vừa coi một video của một đứa trạc tuổi nó, làm nội dung trên mạng, khoe thu nhập, khoe được người ta nhận ra ngoài đường, khoe quà tài trợ. Tâm nghĩ: hay mình cũng làm? Mình quay video, có nhiều người coi, có tiền, có tiếng, khỏi cần học nghề cực khổ. Nó tưởng tượng cảnh mình nổi, cảnh mình giàu nhờ cái màn hình. Suốt mấy phần trước cái màn hình là kẻ thù của Tâm; giờ nó thấy cái màn hình như cánh cửa làm giàu.

Nó bắt đầu nghĩ tới nội dung. Quay cái gì cho nhiều người coi? Cái gì đang hot? Làm sao giật được nhiều view? Phải làm cái gì sốc, cái gì câu, cái gì người ta bấm vào. Tâm chưa làm cái video nào mà trong đầu đã đầy câu hỏi "làm sao cho người ta chú ý tới mình".

Mà có một câu Tâm chưa hề hỏi, và đó là câu quyết định nó sẽ thành người làm chủ cái màn hình hay thành kẻ bị nó nuốt: "Mình sẽ cho người coi cái gì đáng giá — hay mình chỉ đang đi xin sự chú ý của họ?"

Chương này anh khép lại cả phần về cái màn hình, và anh khép bằng cái mặt sáng, vì suốt năm chương trước anh nói toàn cái hại, anh không muốn em gấp sách lại rồi tưởng anh bảo cái màn hình là quỷ, phải tránh xa. Không. Cái màn hình là một công cụ, và công cụ thì không tốt không xấu — nó tùy người cầm. Cả phần này gom lại trong một câu hỏi duy nhất: em cầm cái màn hình, hay cái màn hình cầm em?

Đây, anh dựng ẩn dụ xương sống, ẩn dụ này gom trọn cả phần: cái màn hình là con dao. Em coi con dao — nó là vật vô cùng hữu ích, nhà nào cũng phải có. Trong tay người đầu bếp, con dao thái rau, lạng thịt, làm ra bữa cơm nuôi cả nhà. Cũng con dao đó, nếu em cầm sai, cầm hớ, để nó điều khiển tay mình, thì nó cắt đứt tay em. Con dao không có lỗi. Cái khác nhau giữa bữa cơm và vết thương nằm ở chỗ: em cầm cán dao, hay em để lưỡi dao cầm em. Suốt năm chương trước, anh tả cảnh cái màn hình cầm em: nó nuốt thời gian em (chương bốn mươi tám), nó đè em xuống bằng so sánh (bốn mươi chín), nó làm teo đầu óc em (năm mươi), nó thế chỗ người thật (năm mươi mốt), nó đổ cả thế giới lên vai em (năm mươi hai). Chương này anh tả cảnh ngược lại: em cầm cái màn hình, bắt nó phục vụ đời em.

Mà cầm cái dao là sao, cụ thể? Anh đào cho em thấy lằn ranh giữa người cầm dao và người bị dao cầm, vì nó rõ ràng hơn em tưởng. Người cầm dao là người mở cái màn hình lên với một việc cụ thể trong đầu — học một cái gì, tìm một thông tin, liên lạc một người, làm một việc — làm xong thì tắt, đi sống tiếp. Cái màn hình với họ là cái cửa hàng: vô mua đúng món cần rồi ra. Người bị dao cầm là người mở cái màn hình lên mà không có việc gì, chỉ vì cái tay ngứa, cái lòng trống, rồi để nó dẫn đi đâu thì đi, hết cái này tới cái khác, ngẩng lên thì hai tiếng trôi qua. Cái màn hình với họ là cái chuồng: vô rồi không biết đường ra. Cùng một cái máy, mà một người dùng nó như con dao thái rau, một người để nó cứa tay mình mỗi ngày. Em coi mình đang là người nào, thì biết mình đang cầm dao hay bị dao cầm.

Giờ anh nói riêng cái chuyện của Tâm, vì nó là chuyện của rất nhiều đứa thời này: muốn làm nội dung trên mạng, làm YouTube, làm người sáng tạo, để có tiền có tiếng. Anh nói thẳng: chuyện đó không xấu, và anh không cản em. Làm nội dung là một cái nghề thật, nuôi sống được người ta thật, và có những người làm nội dung tử tế đã cho đời rất nhiều. Nhưng có một lằn ranh trong cái nghề này mà nếu em không thấy, em sẽ rơi vào đúng cái bẫy mà cả phần này cảnh báo — chỉ là lần này em đứng ở phía bên kia cái màn hình, phía người làm ra cái mồi thay vì phía con cá. Lằn ranh đó là: em làm nội dung để CHO ĐI một cái gì đáng giá, hay em làm nội dung để XIN sự chú ý của người ta?

Em nhớ cái vỏ với cái lõi anh dạy hoài chứ — đây đúng là chỗ đó, ở dạng nguy hiểm nhất. Người làm nội dung kiểu cho-đi thì hỏi: "Mình có cái gì đáng giá để trao cho người coi? Mình biết một cái nghề, mình dạy lại. Mình hiểu một chuyện hay, mình kể cho rõ. Mình làm được cái đẹp, mình chia sẻ. Người coi xong được lợi cái gì — biết thêm, vui lành mạnh, được gợi mở." Người đó lấy cái lõi của mình — cái mình thật sự có, thật sự giỏi, thật sự sống — làm ra nội dung. Còn người làm nội dung kiểu đi-xin thì hỏi ngược lại: "Làm sao giật được nhiều view? Cái gì đang hot thì nhảy vào, cái gì sốc thì làm, cái gì câu được cái bấm thì câu, kể cả phải lố, phải giả, phải hạ mình, phải bịa." Người đó không có cái lõi nào để cho, nên họ đi xin sự chú ý bằng mọi giá — và cái giá đó, anh sẽ chỉ cho em, đắt khủng khiếp.

Anh đào cái giá của con đường đi-xin-chú-ý, vì Tâm đang đứng ngay cửa nó. Thứ nhất, khi em làm nội dung chỉ để giật chú ý, em trở thành nô lệ của chính cái đám đông em đang xin. Em phải luôn sốc hơn, lố hơn, câu hơn, vì cái chú ý của đám đông thì chóng chán, hôm nay nó thích cái này mai nó đòi cái sốc hơn. Em chạy theo cái thèm của đám đông, đánh mất cái mình muốn làm, cái mình tin, cái mình là — y như đứa sống vì cái sân khấu ở chương bốn mươi chín, chỉ là giờ em vừa diễn vừa quay. Thứ hai, em đem bán cái quý nhất để đổi mấy cái rẻ: có đứa đem phẩm giá ra làm trò cười để được view, đem chuyện riêng tư ra phơi để câu, đem cả người thân ra quay để kiếm chú ý, rồi một ngày nhìn lại thấy mình đã đổi cái lõi lấy mấy con số ảo. Thứ ba, cái nền đó không bền — xây sự nghiệp trên việc xin chú ý thì như xây nhà trên cát, đám đông quay lưng cái là sụp, mà đám đông thì bạc lắm. Còn người cho-đi giá trị thật thì xây trên đá: người ta tới vì cái họ học được, cái họ nhận được từ em, và cái đó không bạc, nó ở lại.

Anh phải nói thẳng với Tâm, và với mọi đứa đang mơ giống Tâm, một sự thật mà mấy cái video khoe thu nhập không bao giờ nói: phần lớn người lao vào làm nội dung để nổi, để giàu, là thất bại. Không phải vài người — phần rất lớn. Em chỉ thấy mấy đứa thành công vì tụi nó nổi nên em thấy; còn hàng triệu đứa quay hoài không ai coi, làm vài tháng nản rồi bỏ, em đâu có thấy, vì tụi nó chìm nghỉm. Đó là cái bẫy nhìn lệch: em tưởng làm content dễ nổi vì em chỉ thấy người nổi. Mà ngay cả mấy đứa nổi được, em có biết đằng sau là gì không — là cái guồng quay không cho nghỉ. Nổi rồi thì phải ra bài đều, ngày nào cũng phải nghĩ ra cái mới, phải canh từng con số, hôm nào ít view là lo sốt vó, sợ bị quên, sợ bị đứa khác qua mặt. Nhiều người làm nội dung nổi tiếng mà kiệt sức, trầm cảm, vì họ leo lên lưng cọp rồi không xuống được — cái đám đông đã quen có họ mỗi ngày, ngừng một cái là rớt. Đó không phải tự do, đó là một cái cũi mạ vàng.

Mà cái giá nặng nhất là cái giá cơ hội, em nghe cho kỹ vì nó dính ngay vào cái tật trôi dạt của Tâm. Mấy năm tuổi trẻ Tâm đổ vào việc quay video câu view — nếu không nổi, mà phần lớn là không nổi — thì mấy năm đó nó không học được cái nghề nào tới nơi tới chốn, không xây được cái kỹ năng nào nuôi nó cả đời. Nó đứng tay trắng ở tuổi hăm lăm, vừa không nổi vừa không nghề. Anh kể em nghe cái khác nhau giữa hai đứa, để em thấy cho rõ. Đứa thứ nhất, mười tám tuổi quyết làm content cho nổi, ba năm chạy theo trend, đổi hết trend này tới trend kia, có lúc được vài ngàn view rồi tắt, hăm mốt tuổi nản, bỏ, nhìn lại không có gì trong tay. Đứa thứ hai, mười tám tuổi cắm cúi học cho giỏi một cái nghề thật — sửa máy, nấu ăn, lập trình, làm mộc, gì cũng được — ba năm sau nó giỏi thật; rồi nó mới quay lại cái màn hình, làm video chỉ người ta cái nghề nó giỏi, cho đi cái nó thật sự có. Đứa thứ hai, nếu có nổi thì nổi bền, vì nó có cái lõi để cho hoài không cạn; mà nếu không nổi thì nó vẫn còn nguyên cái nghề nuôi thân. Em thấy chưa — đứa xây kỹ năng trước rồi mới làm nội dung thì đằng nào cũng thắng; đứa chạy theo view trước thì đằng nào cũng bấp bênh. Cái màn hình nên là chỗ em khoe cái lõi đã xây xong, không phải chỗ em đi xin cái lõi mình chưa có.

Cho nên cái la bàn anh trao em, nếu em muốn làm nội dung, gói trong một câu: đừng hỏi "làm sao để được chú ý", hãy hỏi "mình có gì đáng để cho". Lật cái câu hỏi từ xin sang cho. Người đi xin chú ý thì cả đời chạy theo đám đông, mệt nhoài, trống rỗng, và rốt cuộc bị quên. Người cho đi giá trị thì đám đông tự tới, ở lại, và cái họ cho đi bồi đắp cho chính họ — vì để cho đi cái đáng giá, em buộc phải trở thành người có cái đáng giá, tức là em phải giỏi thật, sống thật, học thật. Con đường cho-đi bắt em xây cái lõi; con đường đi-xin bắt em đánh bóng cái vỏ tới rỗng ruột. Mà em nhớ luật anh dặn từ đầu sách: sống vì cái vỏ thì cái lõi mục; bồi cái lõi thì cái vỏ tự đẹp.

Anh phải nói thêm một điều cho công bằng với chính cái màn hình, kẻo em nghĩ anh chỉ chê: cái màn hình, khi em cầm được nó, là một món quà mà cha ông em nằm mơ cũng không có. Em ngồi ở cái xóm nhỏ mà học được cái nghề từ thầy giỏi nửa vòng trái đất. Em gặp lại người thân xa ngàn cây số qua một cuộc gọi. Em bán được hàng cho người chưa từng gặp mặt. Em đưa được cái giá trị mình có tới cả vạn người. Cái màn hình mở ra cho em những cánh cửa mà cả ngàn năm trước không ai có. Nó là con dao quý. Vấn đề chưa bao giờ là con dao — vấn đề luôn là cái tay cầm nó. Cả phần này anh dạy em đúng một việc: nắm cho chắc cái cán, đừng để tay mình quờ vào lưỡi.

Anh khép phần này bằng hai vế cho em mang theo. Em cầm cái màn hình với một việc rõ trong đầu, làm xong thì buông — đó là cầm dao thái rau. Em để cái màn hình dẫn em đi vô định, ngày này qua ngày khác — đó là để dao cầm mình, sớm muộn cũng đứt tay.

Hôm nay em làm một việc để tập cầm cái cán dao. Mỗi lần em định mở một cái app hay cầm điện thoại lên, em tập một thói quen nhỏ: dừng một giây, hỏi trong đầu "mình mở cái này để làm gì?" Nếu có câu trả lời rõ — "tìm cái này", "nhắn người kia", "học cái nọ" — thì mở, làm đúng việc đó, xong thì tắt. Nếu không có câu trả lời, chỉ là cái tay ngứa cái lòng trống — thì đặt điện thoại xuống, để cái ngứa đó qua đi. Và nếu em đang nuôi ý làm nội dung, thì hôm nay em viết ra một dòng: "Cái mình có thể cho người khác là gì?" — một cái em biết, em giỏi, em sống thật, đáng để trao đi. Bắt đầu từ cái cho, không phải từ cái xin.

Rồi quan sát hai điều. Thứ nhất, để ý mỗi lần em hỏi "mình mở cái này để làm gì" — em sẽ giật mình thấy bao nhiêu lần em cầm điện thoại lên mà không có lý do gì hết, chỉ là phản xạ của cái tay quen bị dao cầm. Đếm thử trong một ngày bao nhiêu lần như vậy, con số đó cho em thấy mình đang bị cầm tới mức nào. Thứ hai, nếu em viết được cái dòng "mình có thể cho người khác cái gì", để ý cái cảm giác lúc viết nó — nó khác hẳn cái cảm giác lúc nghĩ "làm sao cho mình được chú ý". Một bên làm em thấy mình có gì đó để góp, thấy mình lớn lên; một bên làm em thấy mình thiếu, mình đói, mình phải đi xin. Cái khác đó chính là khác giữa người cầm dao và người bị dao cầm. Nhận ra nó, là em đã nắm được cái cán.