Hai mươi bốn giờ ai cũng có như nhau

"Em không có thời gian." Vy nói câu đó mỗi ngày, với mọi thứ.

Em muốn học thêm tiếng Anh không? "Muốn lắm, mà không có thời gian." Tập thể dục? "Biết là tốt, mà thời gian đâu." Đọc sách, học một kỹ năng mới, làm cái dự án riêng ấp ủ? "Để rảnh đã, dạo này bận quá." Vy thật lòng tin là mình bận. Đi làm tám tiếng, về tới nhà là đuối, còn sức đâu.

Một bữa, anh đố Vy thử một việc: ghi lại thật thà một ngày của mình tiêu vào đâu. Vy ghi. Tối đó nó nhắn anh, giọng sững sờ. Đi làm tám tiếng, ừ. Nhưng buổi tối, từ lúc về nhà tới lúc ngủ, nó lướt điện thoại — coi clip, lướt mạng, nhắn tin tào lao — gần ba tiếng. Ba tiếng. Mỗi ngày. Mà nó không hề thấy ba tiếng đó trôi qua, vì nó trôi qua từng năm phút một, rải rác, êm ru, không để lại dấu vết gì. Cuối tuần thì cả ngày bốc hơi không biết làm gì. Vy không thiếu thời gian. Vy có thừa thời gian. Nó chỉ đang để thời gian rò rỉ qua một cái lỗ mà nó không nhìn thấy.

Em có hay nói "không có thời gian" không — và em đã bao giờ thật sự ngồi đếm xem cái thời gian đó nó chảy đi đâu chưa?

Anh nói thẳng với em một câu hơi phũ, nhưng em cần nghe: câu "tôi không có thời gian" gần như luôn luôn là một lời nói dối. Không phải em cố ý dối ai — em dối chính mình, và em tin thật. Nhưng sự thật nằm bên dưới câu đó, nếu em chịu lật lên, thường là: "Việc đó không đủ quan trọng với tôi để tôi dành thời gian." Hai câu nghe khác nhau một trời, mà câu sau mới là thật.

Vì sao anh dám nói chắc vậy? Vì có một điều công bằng tuyệt đối trên đời này, công bằng hơn mọi thứ khác: thời gian. Người giàu nhất hành tinh và em, mỗi ngày đều có đúng hai mươi bốn giờ, không hơn một giây. Không ai mua thêm được giờ, không ai được phát thêm. Cái khác nhau giữa người làm nên chuyện và người mãi giậm chân, do đó, không phải ai có nhiều thời gian hơn — vì ai cũng y nhau. Cái khác là họ tiêu hai mươi bốn đồng đó vào đâu. Người ta luôn luôn tìm ra thời gian cho cái họ thật sự coi trọng. Em để ý mà coi: cái gì em mê thật, em bận cỡ nào cũng nhét được vào. Cái gì em nói "không có thời gian", thường là cái em chưa coi nó đủ quan trọng. Nên bước đầu tiên không phải đi kiếm thêm giờ — làm gì có mà kiếm — mà là thành thật với mình về chuyện mình đang ưu tiên cái gì.

Bây giờ trả lời thẳng cái câu mà nhiều em hỏi, cũng là câu của những năm sau này: "Đi làm rồi, bận tối mặt, thì lấy đâu thời gian mà học, mà phát triển bản thân?" Câu trả lời là: có, và nó không nằm ở việc tìm thêm giờ, mà nằm ở hai việc — phân biệt bận thật với bận giả, và bịt cái lỗ rò.

Trước hết, phân biệt bận thật và bận giả, vì phần lớn cái "bận" của người ta là bận giả. Bận thật là khi em đang làm một việc có giá — việc nuôi sống em, việc dựng em lên, việc cho người em thương. Bận giả là khi em đang bận rộn tay chân và đầu óc với những thứ không đẻ ra gì: lướt mạng, coi hết clip này tới clip khác, nhắn tin tào lao, liên tục phản ứng với mấy cái thông báo nhảy lên màn hình, làm những việc lặt vặt chỉ để thấy mình đang "làm gì đó". Bận giả nó lừa em hay lắm: nó cho em cái cảm giác mệt, cái cảm giác hết ngày rồi, y như bận thật — nên em tưởng mình đã dùng hết thời gian. Nhưng cuối ngày nhìn lại, em không tiến được một bước nào. Em mệt mà không tới đâu. Đó là dấu hiệu của bận giả: tốn sức mà không tạo ra gì.

Và tên trộm thời gian lớn nhất của thế hệ em, anh phải gọi đích danh nó ra: cái điện thoại. Ba tiếng mỗi tối của Vy là một ví dụ, mà Vy không phải cá biệt — đó là con số chung của rất nhiều người trẻ. Anh muốn em phân biệt cho rõ: ba tiếng lướt đó không phải nghỉ ngơi. Nghỉ ngơi thật thì xong em thấy khỏe lại, đầy lại — như ngủ một giấc, đi dạo, ngồi với bạn. Còn lướt điện thoại thì xong em thấy rỗng hơn, mệt hơn, trống hơn lúc chưa lướt. Đó không phải nghỉ. Đó là rò rỉ. Thời gian và sức của em rỉ ra qua cái lỗ đó từng chút một, êm tới mức em không thấy, cho tới khi hết ngày mà em chẳng làm được gì cho mình. Chuyện cái màn hình rút ruột em ra sao, anh sẽ đào tới đáy ở một chương riêng. Ở đây em chỉ cần thấy: cái em tưởng là "không có thời gian" thật ra phần lớn là "thời gian đang chảy hết vào một cái lỗ".

Em hình dung một ngày của em như một cái thùng, và việc dùng thời gian như chuyện xếp đồ vào thùng. Có những hòn đá to — mấy việc thật sự quan trọng cho đời em: học cái nghề, dựng sức khỏe, lo cho người thân, làm cái việc có ý nghĩa. Và có cát — hằng hà sa số việc vặt, lướt, phản ứng, lấp khoảng trống. Đây là quy luật: nếu em đổ cát vào thùng trước, đổ cho đầy, thì khi muốn bỏ đá to vào, không còn chỗ — đá to bị gạt ra ngoài. Ngày của em hết veo cho mấy việc vặt, còn việc quan trọng thì "không có thời gian". Nhưng nếu em bỏ đá to vào thùng trước, thì lạ thay, cát vẫn lấp được vào quanh mấy hòn đá, mọi thứ vẫn vừa. Nghĩa là: việc quan trọng phải được xếp chỗ trước, không phải để dành làm sau cùng — vì làm sau cùng thì không bao giờ tới lượt nó.

Cụ thể hóa cái đó ra ba việc làm được hằng ngày. Một: dành cho mình một "giờ vàng" — mỗi ngày chặn lấy một giờ, một giờ thôi, bất khả xâm phạm, dành cho việc dựng mình (học, làm cái quan trọng nhất), và trong giờ đó em bỏ đá to vào trước khi cát kịp tràn. Hai: làm việc quan trọng nhất vào lúc đầu, khi cái đầu còn tỉnh và chưa bị mấy cái thông báo, mấy việc vặt ùa vào chiếm — chứ đừng để nó cuối ngày, lúc em đã cạn sức và cát đã đầy thùng. Ba: bịt lỗ rò — trong cái giờ vàng đó, để điện thoại ở phòng khác hoặc tắt thông báo, vì một giờ tập trung thật làm được nhiều hơn ba giờ vừa làm vừa liếc màn hình. Em thấy chưa, lại là cái việc của chương giấc ngủ, chương dùng máy — mọi thứ trong cuốn này nối vào nhau, vì rốt cuộc chúng cùng phục vụ một chuyện: giành lại quyền làm chủ đời mình từ tay những cái được thiết kế để cướp nó.

Và đây là chỗ nối về cái sổ chữ tín. Cái "giờ vàng" mỗi ngày đó, khi em giữ được nó — không cho ai, không cho cái gì xâm phạm — thì mỗi ngày giữ được là một đồng gửi vào sổ. Người làm chủ được một giờ trong ngày của mình là người đã bắt đầu làm chủ cả cuộc đời mình. Vì đời người, nói cho cùng, chỉ là những ngày cộng lại; và những ngày, nói cho cùng, chỉ là cách em tiêu hai mươi bốn giờ. Em làm chủ được cái giờ, em làm chủ được cái ngày. Làm chủ được cái ngày, em làm chủ được cái đời.

Anh phải thêm cho em một tầng nữa, vì quản thời gian không thôi thì chưa đủ — phải quản cả năng lượng. Hai giờ đồng hồ không bằng nhau đâu em. Một giờ lúc em vừa ngủ dậy, đầu trong veo, khác hẳn một giờ lúc mười một giờ đêm khi em đã cạn pin. Cùng là sáu mươi phút trên đồng hồ, mà một giờ ở đỉnh năng lượng có thể làm được việc bằng ba giờ lúc kiệt sức. Cho nên người khôn không chỉ hỏi "mình có bao nhiêu giờ", mà hỏi thêm "giờ nào trong ngày mình tỉnh táo nhất, sắc bén nhất" — rồi đặt việc khó nhất, việc cần nghĩ nhất, vào đúng cái giờ vàng năng lượng đó. Đừng phí cái giờ quý nhất ấy vào mấy việc vặt như trả lời tin nhắn, lướt qua mấy cái thông báo; mấy việc đó để dành làm lúc đã đuối cũng được. Hòn đá to phải đặt vào lúc tay còn khỏe.

Và anh phải bênh cho em một chuyện, kẻo em đọc cả chương rồi tưởng anh bắt em cày hai mươi bốn trên hai mươi bốn, sống như cái máy. Không. Nghỉ ngơi không phải kẻ thù của thời gian — nó là một phần của việc dùng thời gian cho khôn. Cái đầu, cái thân của em cần được nạp lại, y như cục pin cần sạc; ép nó chạy hoài không sạc thì nó chai, rồi hỏng. Nhưng — và đây là chỗ then chốt — em phải phân biệt cho rõ nghỉ thật với giải trí rỗng. Nghỉ thật là cái làm em đầy lại, khỏe ra: một giấc ngủ, một buổi đi dạo, ngồi với người mình thương, chơi một môn thể thao, làm một việc tay chân thư thả. Xong mấy cái đó em thấy người được sạc, lòng nhẹ. Còn giải trí rỗng — lướt điện thoại hàng giờ, coi hết clip này tới clip kia — thì xong em thấy rỗng hơn, mệt hơn, trống hơn lúc chưa lướt. Nó không sạc pin; nó rút thêm pin trong khi giả làm chuyện nghỉ ngơi. Cho nên em cứ nghỉ, nghỉ cho đã, đừng áy náy — nhưng nghỉ bằng thứ thật sự sạc lại cho em, chứ đừng nghỉ bằng thứ vừa ngốn thời gian vừa rút sức mà em cứ ngỡ là đang thư giãn. Một người biết nghỉ đúng cách làm việc bền hơn nhiều một người cắm đầu cày tới kiệt rồi gục.

Hôm nay em làm hai việc, một việc để thấy, một việc để sửa.

Việc để thấy: trong một ngày, em ghi lại thật thà mình tiêu thời gian vào đâu — nhất là thời gian màn hình. Cái điện thoại của em có sẵn chỗ đếm em đã dùng nó bao nhiêu tiếng mỗi ngày; em vào coi con số đó. Đừng né, đừng tự bào chữa. Cứ nhìn thẳng con số. Phần lớn em sẽ giật mình như Vy — sẽ thấy cái lỗ rò của mình to hơn mình tưởng nhiều. Mà thấy được cái lỗ là bước đầu tiên để bịt nó; cái lỗ nguy hiểm nhất là cái lỗ mình không biết là mình có.

Việc để sửa: ngay tối nay, em chặn lấy một "giờ vàng" cho ngày mai. Chọn một giờ cụ thể, ghi nó ra, coi nó như một cuộc hẹn quan trọng không được hủy. Trong giờ đó, em làm đúng một việc dựng mình — cái việc quan trọng nhất mà bấy lâu em nói "không có thời gian". Và để điện thoại ở phòng khác suốt giờ đó. Một giờ thôi. Bỏ hòn đá to vào trước.

Quan sát cái gì? Quan sát hai điều. Thứ nhất, trong giờ vàng: một giờ tập trung thật, không bị cái màn hình cắt vụn, em làm được nhiều tới mức nào — nhiều hơn hẳn cái em vẫn làm trong mấy giờ "bận" mà vừa làm vừa lướt. Thứ hai, cuối ngày: cái cảm giác khác hẳn của một ngày mà em đã bỏ được hòn đá to vào trước. Một ngày mà em đã làm được cái quan trọng, dù mọi thứ khác vẫn y nguyên, là một ngày em đi ngủ với cái lòng nhẹ và thẳng — cái cảm giác "hôm nay mình không trôi, hôm nay mình có lái". Gom đủ nhiều cái ngày như vậy, em sẽ thôi là người than không có thời gian, và thành người mà ai cũng thắc mắc sao làm được nhiều thứ vậy — dù em với họ, mỗi ngày vẫn chỉ có đúng hai mươi bốn giờ như nhau.