Chọn bạn như chọn đất xây nhà

Mười giờ tối. Tâm ngồi trong cái quán quen, vòng tròn năm sáu đứa.

Tối nào cũng vầy. Đứa kêu thêm chai, đứa cắm mặt vô màn hình, đứa kể chuyện một trận game, một con bồ, một thằng nào đó nó ghét. Tiếng cười rổn rảng. Tâm ngồi giữa, cũng cười, cũng góp chuyện. Trong nhóm này Tâm thấy mình thuộc về một chỗ — không ai hỏi nó rớt nguyện vọng một, không ai hỏi nó tính làm gì đời mình. Ở đây ai cũng đang trôi như nhau, nên không đứa nào thấy mình trôi.

Bữa đó Tâm lỡ miệng khoe: tao tính ghi danh học cái nghề sửa máy lạnh, nghe nói ra nghề kiếm được.

Cả bàn khựng một giây. Rồi một đứa cười khẩy: "Trời ơi học chi cho cực mậy, đời được mấy năm tuổi trẻ, lo chơi đi. Mai mốt tính." Mấy đứa kia hùa theo, có đứa nhại giọng nó. Tâm cười theo, gãi đầu, "ờ ha, nói chơi vậy thôi." Rồi nó im. Cái ý định vừa nhú lên trong nó, mới sáng nay còn làm nó thấy hứng, giờ xẹp xuống như bong bóng xì hơi. Tối đó về, nằm trên giường, Tâm thấy trong người trống rỗng một cách kỳ lạ — vui cả buổi tối mà sao về tới nhà lại thấy hụt.

Em có một nhóm như vậy không? Cái nhóm mà ngồi với nó thì vui, mà về thì thấy mình đi lùi?

Anh nói em nghe một sự thật mà ít ai chịu nói thẳng cho em ở tuổi này: em là trung bình cộng của năm người em ngồi gần nhất.

Nghe thì như một câu nói cho kêu. Mà nó đúng tới mức đáng sợ. Cách em nói chuyện, cái em coi là bình thường, cái em dám mơ và cái em tự thấy là viển vông, cái em xài tiền vô, cái em cho là "ngầu" — gần như tất cả những thứ đó em không tự nghĩ ra. Em hít nó vô, từ từ, qua mấy người quanh em, y như con cá hít cái nước nó đang bơi mà không biết mình đang ướt. Ngồi với một đám lúc nào cũng than đời, riết em thấy than là bình thường. Ngồi với một đám lúc nào cũng đang học, đang làm, đang dựng cái gì đó, riết em thấy ngồi không mới là bất thường. Không ai dạy em. Cái nhóm tự dạy em, mỗi ngày, bằng cách nó sống.

Cho nên anh mới nói: chọn bạn không khác gì chọn đất để xây nhà. Cùng một hạt giống y chang, gieo xuống đất tốt thì lên cây, gieo xuống đất phèn thì còi cọc rồi chết. Em là hạt giống. Cái nhóm em ngồi là miếng đất. Em giỏi cỡ nào, mà cắm rễ nhằm miếng đất phèn, thì cái giỏi đó cũng héo dần mà em không hiểu vì sao.

Ông bà mình gói chuyện này trong một câu, gọn hơn cả trang anh vừa viết: gần mực thì đen, gần đèn thì sáng. Mà anh muốn nói cho em một hình rõ hơn nữa, vì cái này nó không chỉ là đen với sáng. Ngồi gần lò rèn thì ám khói — không phải tại em hư, mà tại cái khói nó cứ phả vào người em mỗi ngày, em không tránh được. Ngồi gần hàng hương thì thơm lây — không phải tại em thơm sẵn, mà tại cái mùi đó nó ngấm vô áo em hồi nào em không hay. Em không cần làm gì cả. Chỉ cần ngồi đó đủ lâu. Cái chỗ em ngồi sẽ quyết định em ám khói hay thơm lây.

Bây giờ anh mổ cho em coi, vì biết mặt từng loại bạn thì em mới biết đứa nào là đất tốt, đứa nào là đất phèn.

Có loại bạn nhậu. Tên nó nói hết rồi: nó là bạn của cuộc vui, không phải bạn của em. Hễ có chầu là có mặt, hễ vui là tụ. Mà cái này mới là chỗ phân biệt: ngày em xuống đáy — thất nghiệp, bệnh, kẹt tiền, gãy gánh — em thử gọi coi mấy đứa bạn nhậu đó còn ai nhấc máy. Phần lớn lặn mất. Không phải tại tụi nó ác. Tại tụi nó vốn dĩ chưa bao giờ là bạn em — tụi nó là bạn của cái bàn nhậu, mà em thì tình cờ hay ngồi cái bàn đó. Bàn dẹp thì bạn dẹp.

Có loại bạn dìm. Loại này nguy hiểm hơn, vì nó núp dưới cái mác "bạn thân". Em vừa nhú lên một ý muốn vươn — học cái nghề, bỏ một tật xấu, làm một việc tử tế — là y như rằng nó kéo em xuống: "Bày đặt." "Làm màu." "Mày tưởng mày là ai." Em để ý kỹ: nó không kéo em xuống vì nó ghét em. Nó kéo vì em vươn lên thì nó thấy mình bị bỏ lại, mà nó thì không muốn nhúc nhích, nên cách dễ nhất để nó khỏi phải nhìn cái lười của mình là kéo em về ngang nó. Con cua trong rổ, hễ có con nào bò lên gần miệng rổ là mấy con dưới kẹp giò kéo xuống — không phải để con dưới lên, mà để không con nào được lên.

Và có loại bạn thật. Loại này hiếm, và anh sẽ chỉ em cách nhận ra nó, vì nhận lộn là khổ. Bạn thật là đứa mừng cho cái hên của em một cách thiệt lòng — không phải kiểu khen lấy lệ rồi trong bụng tức. Em được việc, nó vui như chính nó được. Cái đó giả không nổi, em nhìn vô mắt là biết. Bạn thật còn là đứa dám nói thẳng khi em sai — không hùa theo cho em vui lòng, mà nói cái em cần nghe dù nó khó nghe. Nhớ cái anh dặn em từ đầu sách không: thuốc đắng mới dã được tật, lời nào nghe xong thấy êm ru thường là lời không giúp được gì. Đứa bạn dám cho em thuốc đắng vì nó thương em thật, đứa đó quý hơn mười đứa lúc nào cũng vỗ tay.

Đây là chỗ anh phải nói cho cân, kẻo em đọc xong về cắt phăng hết bạn cũ rồi mang tiếng bạc. Không phải đứa nào đang trôi cũng là bạn dìm phải bỏ. Có đứa nó trôi y như Tâm trôi — không ác ý gì, chỉ là chưa ai chỉ cho nó, chưa ai kéo nó. Với loại này, nếu em vươn lên trước, có khi em kéo được nó lên theo, và đó là chuyện đẹp nhất đời. Cái em phải tách cho rõ là: đứa đang trôi cùng em mà còn thương em thì khác xa đứa chủ động kéo em xuống mỗi lần em ngóc đầu. Đứa đầu, em rủ nó cùng đi lên. Đứa sau, em giữ khoảng cách — không cần thù ghét, không cần tuyên bố nghỉ chơi cho ầm ĩ, chỉ cần bớt ngồi gần cái lò rèn đó lại.

Và đừng sợ ít bạn. Đây là cái bẫy lớn của tuổi em: tưởng đông bạn là giàu. Không. Một đứa bạn thật, đi với em qua được lúc em xuống đáy, đáng giá hơn ba trăm cái tên trong danh bạ mà ngày em ngã không ai tới. Bạn không cần đông. Bạn cần đúng. Người ta chết đuối giữa một đám đông quen mặt mà không có lấy một bàn tay thật để nắm — chuyện đó xảy ra mỗi ngày, và nó còn cô đơn hơn chết đuối một mình.

Hôm nay em làm hai việc, một việc nhìn, một việc làm.

Việc nhìn: lấy giấy ra, viết tên năm người em ngồi gần nhất, nói chuyện nhiều nhất trong tháng qua. Năm người thật, không tính người nổi tiếng em coi trên mạng. Rồi bên cạnh mỗi cái tên, em ghi một chữ thôi: lên hay xuống. Ngồi với người này, em được kéo lên hay bị dìm xuống — em vươn hơn hay lụn đi. Đừng nương tay, ghi cho thật. Cái danh sách năm cái tên đó, cộng lại, gần đúng là cái em đang trở thành.

Việc làm: trong năm người đó, hoặc ngoài năm người đó, chọn một người em biết là đất tốt — một người sống tử tế, đang làm cái gì đó, ngồi gần thấy mình muốn khá hơn. Tuần này, chủ động rủ người đó một cái — cà phê, đi bộ, ngồi nói chuyện nửa tiếng. Đầu tư một chút thời gian thật vô cái mối đó. Bạn tốt không tự rớt xuống đầu em; em phải tự đi gieo nó, y như đi tìm miếng đất tốt mà cắm rễ.

Quan sát cái này, và nó sẽ làm em tỉnh ra: sau mỗi lần ngồi với một người, để ý lúc đứng dậy ra về em thấy trong người thế nào — nhẹ và muốn làm cái gì đó, hay nặng và thấy đời chán. Cái cảm giác lúc ra về đó không nói dối. Nó là cái cân thật để em đo một người bạn, chính xác hơn mọi lời nói. Đứa làm em ra về thấy muốn sống tốt hơn — giữ. Đứa làm em ra về thấy đời vô nghĩa hơn — giãn ra.