Chọn bạn đời và bước vào hôn nhân

Đám cưới đứa em họ Tâm. Cô dâu chú rể đẹp đôi, khách khen rần.

Hai đứa quen nhau tám tháng, say nhau như điếu đổ, cưới gấp. Tâm ngồi bàn dưới, nghe người lớn xì xào: "Cưới chi lẹ vậy, biết gì về nhau đâu." Mà nhìn hai đứa rạng rỡ trên sân khấu, Tâm thấy người lớn lo xa. Yêu nhau dữ vậy thì còn lo gì.

Hai năm sau, Tâm gặp lại đứa em họ ở một đám giỗ. Ly hôn rồi. Đứa em ngồi kể, giọng mệt mỏi: "Hồi đó em tưởng yêu là đủ. Ai dè ở chung mới biết. Tiền bạc ổng xài kiểu khác em, em không chịu nổi. Cãi nhau ổng đập đồ, em mới biết tính ổng vậy. Mẹ ổng nói gì ổng cũng nghe, em thành người ngoài. Mấy cái đó hồi yêu đâu thấy — hồi yêu chỉ thấy ổng ga-lăng, đẹp trai, nói chuyện có duyên." Nó ngừng, rồi nói một câu Tâm nhớ hoài: "Em cưới người làm em say. Mà người làm mình say với người sống chung được cả đời, hóa ra là hai người khác nhau."

Em có đang định cưới người làm em say không — mà chưa từng hỏi người đó có phải người em dựng nhà được cùng?

Anh phải nói với em một câu mà cả nền văn hóa quanh em đang giấu, vì phim ảnh, bài hát, mạng xã hội đều rao ngược lại: yêu là một chuyện, chọn người sống chung cả đời là một chuyện khác hẳn. Người ta dạy em rằng yêu nhau đủ nhiều thì cưới, rồi sống hạnh phúc mãi mãi. Nửa đầu đúng, nửa sau là chỗ hàng triệu người vỡ mặt. Vì cái thứ đưa hai người tới với nhau — sự rung động, say đắm, tim đập, nhớ nhung — không phải cái thứ giữ hai người ở với nhau ba bốn chục năm. Đó là hai loại keo khác nhau. Một loại dán lúc đầu cho dính. Một loại giữ về lâu về dài. Lẫn hai cái này là bi kịch.

Vì sao không thể chọn bạn đời bằng sự rung động? Tại vì rung động chắc chắn sẽ phai. Anh nói "chắc chắn", không phải "có thể". Cái cảm giác say đắm lúc đầu — tim đập, nhìn mặt nhau không chán, xa một bữa nhớ quay quắt — cái đó trong người ai cũng vậy, nó là một cơn hóa chất trong đầu, và cơn nào rồi cũng dịu. Người ta đo được rồi: cái say đắm đỉnh điểm đó thường nhạt dần sau chừng một hai năm, không phải tại hết yêu, mà tại cái đầu không thể nào đập thình thịch hoài được, nó phải về nhịp bình thường để mà sống. Cho nên nếu em chọn người chỉ vì người đó làm em say, thì em đang chọn dựa trên một thứ có hạn dùng. Tới hồi cái say hết hạn — mà nó sẽ hết — em mở mắt ra, thấy mình đang ngồi cả đời với một con người thật, gồm cả tật xấu, cả tính nết lúc khó, cả cách họ xài tiền, cãi nhau, đối với cha mẹ. Và nếu mấy cái thật đó em chưa từng nhìn, vì hồi yêu cái say nó che hết, thì em mới vỡ mộng như đứa em họ của Tâm.

Vậy chọn bằng cái gì, khi cái say đã phai? Anh chỉ cho em mấy chỗ phải nhìn, mà hồi đang say người ta thường không thèm nhìn:

Nhìn cách người đó cư xử lúc khó, lúc mệt, lúc bực — chứ đừng nhìn lúc người ta đang chăm chút lấy lòng em. Ai lúc vui vẻ, được lòng, cũng dễ thương. Con người thật lòi ra lúc kẹt xe, lúc trễ giờ, lúc thua thiệt, lúc người phục vụ làm sai. Em muốn biết sống chung cả đời với người này ra sao, thì coi họ lúc đời không chiều họ.

Nhìn cách hai người cãi nhau. Đây là chỗ quan trọng nhất mà ít ai để ý. Không có cặp nào không cãi — cãi là chuyện thường, sống chung mà. Cái quyết định không phải có cãi hay không, mà là cãi cách nào. Cãi xong có làm lành được không, hay giận dai cả tuần. Lúc cãi có tôn trọng nhau không, hay lôi chuyện cũ ra, chửi rủa, đập đồ, im lặng trừng phạt. Người mà lúc cãi vẫn không hạ nhục em, vẫn để cho em một đường lùi, vẫn chịu nhận phần sai của mình — người đó dựng nhà được. Người mà mỗi lần cãi là một trận chiến phải thắng bằng mọi giá — người đó, em ở chung cả đời em sẽ kiệt.

Nhìn cái nền giá trị: người đó coi cái gì là quan trọng trong đời, xài tiền theo kiểu nào, đối với cha mẹ họ và với người dưới (người phục vụ, người làm công) ra sao. Cách một người đối với người không-mang-lại-lợi-gì cho họ là cách thật nhất để biết bụng dạ họ. Người ngọt với em mà cộc cằn với chị bồi bàn, thì cái ngọt với em đó là diễn, sớm muộn cũng hết vai.

Đây là chỗ anh chốt cái xương sống của cả chương: chọn bạn đời giống như chọn người cùng chèo một con thuyền ngược dòng suốt cả đời. Lúc yêu, em với người đó đứng trên bờ ngắm con thuyền, thấy nó đẹp, thấy đi với người này chắc vui. Nhưng hôn nhân không phải đứng ngắm thuyền — nó là cùng nhau leo lên, cầm chèo, và chèo ngược dòng mỗi ngày, qua mưa qua nắng, qua khúc nước xoáy là bệnh tật, tiền bạc, con cái, là những ngày chán nhau. Người em cần không phải người đứng trên bờ trông bảnh nhất. Là người mà khi nước xoáy ập tới, em liếc qua thấy họ vẫn ghì chèo bên cạnh, không buông, không nhảy xuống bơi đi tìm thuyền khác. Cái đẹp lúc đứng trên bờ không nói được gì về cách người ta cầm chèo lúc bão.

Và anh phải nói cho em điều cuối, vì đây là cái bẫy ngầm nhất: đừng cưới để chạy trốn một cái gì. Đừng cưới vì cô đơn quá, vì tới tuổi rồi ba mẹ giục, vì bạn bè cưới hết, vì muốn thoát khỏi nhà mình, vì sợ ế. Hôn nhân mà xây trên nền chạy trốn thì nó sẽ sập, vì cái em chạy trốn — cô đơn, áp lực, cái lỗ trống trong lòng — em mang theo nó vô luôn cuộc hôn nhân, rồi nó phá từ bên trong. Nhớ chương thất tình anh dặn không: người bám thì lấy người khác lấp lỗ trống của mình. Cưới để lấp lỗ trống cũng vậy, mà nó còn nặng hơn, vì lần này em kéo theo một người nữa vô cái lỗ của em. Em phải đủ đầy trong mình trước đã — sống một mình mà vẫn ổn — rồi mới chọn một người để đời rộng hơn. Người đứng vững một mình mà vẫn chọn cưới, cuộc hôn nhân đó mới khỏe. Người cưới vì đứng không vững một mình, cuộc hôn nhân đó là hai người cùng dựa vào nhau mà cùng ngã.

Việc này em làm dù em đang yêu hay chưa, vì làm trước thì đỡ vỡ sau.

Lấy giấy ra, viết hai danh sách riêng. Danh sách thứ nhất: những thứ làm em say một người — đẹp, có duyên, ga-lăng, hợp gu, nói chuyện hạp. Danh sách thứ hai: những thứ làm một người sống chung được cả đời — tử tế lúc khó, cãi nhau biết điều, xài tiền không phá, trọng cha mẹ và người dưới, giữ lời, cùng một hướng sống. Viết xong, nhìn hai danh sách. Em sẽ thấy chúng gần như không trùng nhau. Cái danh sách thứ nhất là cái lôi em vô. Cái danh sách thứ hai mới là cái giữ em ở lại được. Khắc cái thứ hai vô đầu.

Nếu em đang yêu một người và nghĩ tới chuyện lâu dài: tháng này, đừng nhìn người đó lúc hẹn hò vui vẻ nữa — em nhìn đủ rồi. Quan sát họ ở ba cái cảnh thật: lúc họ mệt và bực (họ trút lên ai, trút cách nào), lúc hai người bất đồng (họ cãi cách nào, làm lành được không), và lúc họ ở cạnh người không cho họ lợi gì (cha mẹ họ, người phục vụ). Ba cái cảnh đó cho em biết về tương lai chung của hai người nhiều hơn một trăm buổi hẹn lãng mạn.

Quan sát trong chính em luôn: khi nghĩ tới người này, em thấy mình muốn dựng một cái gì đó cùng họ một cách bình tĩnh, hay em chỉ thấy sợ mất họ một cách cuống quýt. Cái bình tĩnh-muốn-dựng là dấu của yêu lành. Cái cuống-quýt-sợ-mất là dấu của bám. Hai cái đó dẫn tới hai cuộc hôn nhân khác hẳn nhau.