Đi — để thấy mình nhỏ lại đúng cách

Tâm chưa từng đi xa hơn cái thành phố tỉnh lỵ cách nhà bốn chục cây số.

Mười tám tuổi, rớt nguyện vọng một, ở nhà phụ má bán hàng. Thế giới của Tâm gói gọn trong mấy thứ: con đường từ nhà ra chợ, cái quán cà phê đầu hẻm, nhóm bạn chơi chung từ hồi cấp hai, và cái màn hình điện thoại. Mà cái màn hình thì cũng chỉ đẩy cho nó coi đúng mấy thứ nó hay coi — mấy clip giống nhau, mấy quan điểm giống nhau, mấy gương mặt giống nhau.

Nó chắc nịch về đời. Nó chắc thằng nào bỏ quê lên Sài Gòn là tại sĩ diện, "ở đâu mà chẳng vậy". Nó chắc học đại học là phí, "thằng A học đại học ra cũng chạy xe ôm công nghệ chớ gì". Nó chắc cái nghề lô đề mà ông anh trong xóm đang làm "cũng là một cách kiếm tiền như ai". Hỏi gì nó cũng có câu trả lời sẵn, chắc như đinh đóng cột, không một kẽ hở cho cái "có khi mình sai".

Bữa đó thằng bạn rủ nó đi Đà Lạt ba ngày, hùn tiền. Tâm đi. Nhưng suốt ba ngày, nó làm đúng một việc: chụp hình. Tới chỗ nào đẹp là dừng lại, tạo dáng, chụp, lựa cái nào ngon nhất đăng lên cho người ta thấy. Nó không ngắm cái thung lũng — nó ngắm cái thung lũng đó lên hình có ăn không. Về tới nhà, điện thoại đầy hình đẹp, mà hỏi nó thấy gì, học được gì, nó ngớ ra. Nó đi Đà Lạt mà như chưa từng rời khỏi cái hẻm nhà nó. Nó vác nguyên cái giếng của nó theo lên núi.

Anh kể em nghe chuyện con ếch ngồi đáy giếng — chuyện ai cũng nghe rồi, mà ít ai chịu soi vô mình.

Con ếch ngồi dưới đáy giếng, ngước lên thấy một khoảng trời tròn tròn bằng cái miệng giếng. Nó tưởng trời chỉ bằng vậy. Người ta hay cười con ếch ngu. Anh nói em nghe, nó không ngu. Nó suy luận đúng theo cái nó thấy: nó thấy trời tròn bằng miệng giếng, thì nó kết luận trời tròn bằng miệng giếng — logic không sai một ly. Cái sai của nó không nằm ở cái đầu. Cái sai nằm ở chỗ nó chưa ra khỏi giếng. Nó thiếu dữ kiện, không thiếu thông minh. Và đây là chỗ giật mình anh muốn em thấy: mình ai cũng là một con ếch trong một cái giếng nào đó, mà cái nguy không phải là ở trong giếng — cái nguy là không biết mình đang ở trong giếng, tưởng cái miệng giếng là cả bầu trời.

Cái giếng của em là gì? Là cái xóm em lớn lên, với đúng mấy cách nghĩ của xóm đó. Là cái nhóm bạn em chơi, với đúng mấy quan điểm tụi nó chuyền tay nhau. Là cái thế hệ em, với đúng mấy thứ thế hệ em cho là hiển nhiên. Và cái giếng sâu nhất, kín nhất thời nay — em còn nhớ Phần Chín anh nói về cái bong bóng thuật toán không — là cái giếng mà cái màn hình xây cho em: nó chỉ đẩy cho em coi mấy thứ em đã thích, lặp đi lặp lại, tới mức em tưởng cả thế giới nghĩ giống em, ai nghĩ khác là thiểu số, là ngu. Cái giếng đó nguy nhất, vì nó có một cái nắp bằng kính: em tưởng em đang nhìn cả bầu trời internet mênh mông, mà thật ra em chỉ đang nhìn cái trần kính phản chiếu lại đúng gương mặt em.

Vậy "đi" để làm gì, và "đi" thật là đi cái gì?

Anh phải nói thẳng cái này, vì chín mươi phần trăm tụi nhỏ hiểu sai chữ "đi". Đi không phải để check-in. Không phải để có hình đẹp khoe lên cho người ta thấy mình đã tới đó. Cái kiểu đi của Tâm — vác cái sân khấu của mình lên tận đỉnh núi rồi diễn ở đó thay vì nhìn — cái đó không phải ra khỏi giếng. Đó là leo lên miệng giếng, quay lưng lại bầu trời, rồi chụp hình cái miệng giếng đăng lên. Con ếch vẫn là con ếch, chỉ là giờ nó có hình sống ảo đẹp hơn. Em để ý mà coi: có người đi cả chục nước về vẫn y chang lúc đi, vẫn cái đầu hẹp đó, vì họ chưa từng thật sự nhìn — họ bận diễn.

Đi thật, là để cho một cái thế giới lớn hơn nó làm cho em nhỏ lại — nhỏ lại đúng cách. Em đứng trên một đỉnh núi, nhìn xuống, thấy cái thành phố em tưởng to lớn chỉ là một đốm; cái chuyện em đang rối tung rối mù trong lòng, từ trên này nhìn xuống, nó nhỏ xíu. Em tới một vùng đất người ta sống khác hẳn em — ăn khác, nghĩ khác, tin khác — mà họ vẫn sống tốt, vẫn vui, vẫn tử tế. Tự nhiên cái "chỉ có cách của mình là đúng" trong đầu em nó nứt một đường. Em nhận ra cái cách sống em tưởng là cách duy nhất, hóa ra chỉ là một trong trăm cách. Cái thuốc mà sự đi cho em, là nó hạ em xuống đúng cỡ thật của em — không phải để nhục em, mà để em hết tưởng cái miệng giếng là bầu trời. Người được hạ xuống đúng cỡ thì lạ lắm: họ không nhỏ đi, họ lớn ra. Vì giờ họ biết bầu trời rộng cỡ nào, và họ biết mình còn cả một bầu trời để đi.

Giờ anh đoán em đang cự trong bụng: "Đi kiểu đó tốn tiền thấy mồ, em làm gì có." Đúng. Và đây là chỗ anh phải nói cho rõ, kẻo cả chương này thành bài giảng của người dư tiền nói với người thiếu tiền. Ra khỏi giếng không nhất thiết phải tốn tiền. Đi xa, đi máy bay, đi nước ngoài — đó là một cách ra khỏi giếng, cách mắc tiền nhất. Còn có cả chục cách rẻ hơn, có cách không tốn một đồng.

Đọc một cuốn sách là leo ra khỏi giếng mà không cần đi đâu hết — em còn nhớ chương trước anh nói cuốn tiểu thuyết cho em sống thử trăm cuộc đời không; mỗi cuốn sách là một cái cửa sổ trổ trên thành giếng, nhìn ra một khoảng trời em chưa từng thấy. Ngồi nghe một người già kể chuyện đời họ, là đi xuyên qua mấy chục năm em chưa sống. Làm một công việc có nhiều hạng người lui tới, là đi qua nhiều thế giới mà em không phải mua vé. Và cái cách rẻ nhất, gần nhất, mà ít người chịu làm: ngồi xuống nói chuyện thiệt lâu, thiệt thật với một người mà đời họ khác hẳn đời em — một người lớn tuổi hơn, một người làm nghề em coi thường, một người tin cái em không tin — và nghe, nghe cho hết, đừng cãi, đừng phán. Mỗi lần em thật lòng chui vào được cái đầu của một người khác mình, là một lần em ló đầu ra khỏi cái giếng của mình. Chuyến đi rẻ nhất ra khỏi giếng là một cuộc trò chuyện với người mà bình thường em sẽ bỏ qua.

Anh nói cái giá của việc nằm lì dưới giếng, vì cái giá này Tâm đang trả mà nó không biết. Người không bao giờ ra khỏi giếng thì cái chắc nịch của họ cứ dày thêm, cứng thêm. Họ khinh hết mọi thứ họ không hiểu — mà cái họ không hiểu thì nhiều vô kể, vì cái giếng nhỏ. Đời họ nhỏ mà trong mắt họ thì nó là tất cả, nên họ không thấy cần lớn lên, không thấy mình thiếu gì. Và đây là chỗ nối với cái yếu của Tâm: một cái thế giới nhỏ, không có đường chân trời, là mảnh đất tốt nhất cho mấy cái thèm rẻ tiền mọc lên. Con ếch dưới giếng, không thấy bầu trời, không mơ được chuyện bay — nên con mồi duy nhất đáng để nó chụp là con muỗi bay ngang miệng giếng. Cái lô đề, cái cờ bạc, cái "ăn nhanh giàu nhanh" mà Tâm đang bị hút — đó chính là con muỗi bay ngang miệng giếng. Nó chụp cái đó vì nó chưa từng thấy có bầu trời nào lớn hơn để mà bay tới. Người thấy được trời rộng thì không thèm chụp muỗi.

Anh kể em nghe hai người. Một thằng trong xóm anh hồi xưa, nhà nghèo, khăn gói lên thành phố làm công nhân. Cực. Mà đi vài năm về, nó khác hẳn — không phải giàu hơn, mà rộng hơn. Nó nói chuyện hiền hơn, ít chắc nịch hơn, hay nói "ờ cái đó tao chưa biết" — cái câu mà hồi chưa đi nó không bao giờ nói. Nó ra khỏi giếng rồi, nó biết trời rộng, nên nó khiêm tốn thiệt, không phải khiêm tốn giả. Còn một thằng khác ở lại, không đi đâu hết, năm này qua năm khác ngồi đúng cái quán cà phê đó, nói đúng mấy câu chuyện đó. Càng ngày nó càng chắc, càng lớn tiếng, càng khinh người. Cái giếng nó không lớn ra, mà cái tôi nó thì phình to lấp đầy cái giếng. Hai thằng. Một thằng đi rồi nhỏ lại đúng cách nên lớn ra. Một thằng ở lì nên cái tôi phình to mà con người thì teo lại.

Mà anh phải chỉ cho em một cái bẫy nằm ngay miệng giếng — cái bẫy mà người vừa ló ra hay sụp vô nhất, sụp mà không biết mình sụp. Có một kiểu ra khỏi giếng làm người ta tệ đi chứ không tốt lên: ra được rồi thì quay lại khinh cái giếng cũ, khinh mấy con ếch còn ở dưới. Đi học xa về thì khinh quê mình quê mùa. Đọc được vài cuốn sách thì khinh đám bạn cũ "ngu", khinh ba má "lạc hậu". Biết thêm được mấy điều thì tưởng mình đã thành chim, quên mất mình cũng vừa từ dưới giếng chui lên thôi. Em nghe cho kỹ chỗ này, vì nó tách hai con người ra: ra khỏi giếng đúng cách thì làm người ta khiêm tốn — vì giờ họ thấy trời rộng cỡ nào, thấy mình nhỏ cỡ nào, nên hết dám khinh ai. Ra khỏi giếng sai cách thì làm người ta kiêu — tưởng cái mình mới thấy là cả chân lý, rồi đứng trên miệng giếng phán xuống. Cùng một việc "ra khỏi giếng" mà ra hai con người trái ngược: một người lòng rộng ra, một người cái tôi phình ra. Khác nhau ở đúng một chỗ — người khiêm tốn thì nhớ mình từng là con ếch dưới đó; người kiêu thì quên.

Anh kể em nghe một chuyện, mà anh nghĩ nhà nào có con đi học xa rồi cũng gặp một dạng. Một đứa con đi học tỉnh xa, rồi xa hơn nữa, mấy năm mới về. Bữa cơm đoàn tụ, ba nó — người làm lụng tay chân cả đời — ngồi và cơm, nhai chóp chép, tay chai sần cầm đũa vụng về, nói chuyện quê mùa. Hồi nhỏ nó thấy thường. Mà lần này, ngồi đó, tự nhiên nó thấy nhục. Nó thấy ba nó quê, thấy cái nhà mình thấp, thấy cách ba má ăn nói không giống đám bạn mới của nó trên kia. Nó ngồi ăn mà trong lòng xấu hổ vì chính người đẻ ra mình. Rồi giữa bữa, ba nó gắp miếng cá ngon nhất bỏ vô chén nó, nói câu cụt ngủn: "Ăn đi con, trên đó chắc thiếu thốn." Cái tay chai sần đó, cái câu quê mùa đó — nó gãy. Nó chợt hiểu cái tay chai sần kia chính là cái đã cõng nó ra khỏi giếng, cái mà nó đang ngồi đây khinh. Em ra được khỏi giếng là nhờ có người ở dưới đẩy em lên. Người cõng em lên miệng giếng, em không được quay lại khinh người ta vì người ta còn đứng dưới.

Và có một cái giếng nữa em ít để ý: cái giếng của thời em đang sống. Mỗi thời có mấy điều nó cho là hiển nhiên, đúng tới mức không ai thèm hỏi lại — y như con ếch không hỏi lại cái miệng giếng. Cách rẻ nhất để ló đầu ra khỏi cái giếng thời gian đó, không tốn một đồng, là ngồi nghe một người già kể chuyện đời họ. Đó là đi ngược thời gian mà không cần mua vé. Anh từng ngồi nghe một ông cụ kể cái thời đói, cái thời mà một chén cơm trắng là cả một giấc mơ. Ông kể tỉnh queo, không than. Tới một câu ông nói nhẹ hều mà anh nhớ tới giờ: "Tụi bây giờ buồn vì không có cái mình muốn. Hồi đó tụi tao mừng muốn khóc vì có cái mình cần." Cả một cái "chắc nịch" trong đầu anh — cái chắc rằng đời phải đầy đủ tiện nghi mới gọi là sống được — nó nứt ngay câu đó. Anh đã ló đầu ra khỏi cái giếng thời của anh, chỉ bằng cách ngồi yên nghe một người đã sống ở một cái giếng khác.

Tuần này, em làm một việc đục một lỗ trên thành giếng của mình.

Nếu em có điều kiện đi đâu đó — đi. Nhưng đi với một luật: bỏ điện thoại trong túi, đừng check-in, đừng lo chụp hình khoe. Tới nơi thì nhìn. Nhìn người ta sống, nghe người ta nói, để cái chỗ lạ đó nó ngấm vô em, làm em nhỏ lại đúng cách.

Nếu em không có tiền đi — và phần lớn tụi mình không có — thì làm cái này, không tốn đồng nào: tìm một người mà đời họ khác hẳn đời em, và ngồi nói chuyện thiệt lâu với họ. Một người già trong xóm. Một người làm cái nghề em chưa từng để ý. Một người tin cái em không tin. Đặt cho họ một câu hỏi mở — "hồi đó đời chú sao", "sao cô lại chọn cái nghề này" — rồi nghe. Nghe cho hết. Không cãi, không phán, không chực chờ tới lượt mình nói. Chỉ nghe và để cái đời khác đó lọt vô đầu em.

Rồi quan sát một điều, vì đây là chỗ đo được mình có thật sự ló ra khỏi giếng chưa: trong lúc nghe, có cái gì em vốn "chắc nịch" mà tự nhiên nứt một đường không? Có cái "ờ, hóa ra cũng có cách nghĩ vầy" nào trồi lên không? Nếu có — dù chỉ một vết nứt nhỏ — đó là ánh sáng bầu trời thật đang lọt vô giếng. Cái cảm giác đó, để ý cho kỹ: nó không phải cảm giác bị đè bẹp. Nó là cảm giác một cái cửa sổ vừa mở ra trong một căn phòng ngột ngạt.