Khi cái tôi đói ăn

Vy mua cái túi đó trả góp.

Lương Vy chưa cao. Cái túi bằng gần hai tháng lương. Nhưng Vy bấm mua, chia ra trả sáu tháng. Lý do thật, Vy không nói thành lời, nhưng nó nằm ngay trong cái việc Vy làm tiếp theo: cầm túi ra chỗ sáng, chụp một tấm, đăng lên. Chờ.

Cái chờ đó mới là chuyện chính. Vy không thật sự cần cái túi. Vy cần cái chuông báo. Mỗi tiếng "ting" của một lượt thích là một liều gì đó chạy ấm trong người. Người này thả tim. Người kia bình luận "sang quá trời". Mỗi cái, Vy thấy mình lớn lên một chút trong mắt người ta. Tối đó Vy ngủ ngon.

Ba bữa sau, hết người thích. Cái ấm tắt. Và Vy lại thấy đói. Lại nghĩ tới món tiếp theo để khoe. Đôi giày. Chuyến đi. Quán mới. Cái vòng đó quay hoài, mà Vy không nhận ra mình đang quay trong đó. Vy tưởng mình thích đồ đẹp. Thật ra Vy đang nuôi một cái gì đó trong người, cái đó đói, và nó bắt Vy đi kiếm ăn cho nó hoài.

Em có nuôi con gì giống vậy trong người không?

Ai trong mình cũng có một cái tôi. Người xưa kêu nó là cái bản ngã. Nó không xấu — nó là cái biết mình là mình, phân biệt mình với người. Vấn đề không nằm ở chỗ có cái tôi. Vấn đề nằm ở chỗ: cái tôi của em đang no hay đang đói.

Cái tôi no là cái tôi được nuôi từ bên trong. Em biết mình là ai, em biết mình làm được gì, em thấy đủ với chính mình — nên em không cần đi xin ai xác nhận. Cái tôi no thì im. Nó không cần khoe, vì khoe để làm gì, nó đã đủ rồi.

Cái tôi đói thì khác. Nó rỗng bên trong, nên nó phải ăn từ bên ngoài. Mà món ăn của nó là ánh mắt người khác. Là lượt thích. Là lời khen. Là cái nhìn ngưỡng mộ. Là cảm giác "người ta thấy mình hơn người ta". Nó đói cái đó như em đói cơm. Và y như cơm, ăn xong một bữa thì vài tiếng sau lại đói. Cho nên cái tôi đói bắt em phải khoe hoài, thể hiện hoài, chứng tỏ hoài — không phải vì em xấu tính, mà vì có một cái bụng rỗng trong người em đang gào.

Đây là chỗ anh muốn em phân biệt cho rõ, vì lẫn nó là khổ cả đời: tự tin với thích thể hiện nhìn ngoài giống nhau, mà ruột ngược nhau hoàn toàn.

Người tự tin thật thì no. Họ làm được việc, họ biết, vậy là đủ, họ không cần kể. Người thích thể hiện thì đói. Họ cần em biết họ làm được việc, cần lắm, vì nếu em không biết thì với họ, cái việc đó như chưa từng xảy ra. Một người làm việc tốt rồi thôi. Một người làm việc tốt rồi phải cho cả thế giới thấy mình vừa làm việc tốt. Đứa đầu sống cho cái việc. Đứa sau sống cho cái ánh mắt nhìn vào cái việc.

Em để ý ngoài đời mà coi. Mấy người em thật sự nể — mấy người giỏi thiệt, sâu thiệt — họ thường ít nói về mình nhất. Họ làm nhiều, khoe ít. Còn mấy người ồn ào nhất, khoe nhiều nhất, soi kỹ lại thường là mấy người bên trong chông chênh nhất. Cái này có một hình ảnh ông bà mình để lại, đúng tới giật mình.

Cây lúa. Cây nào lép, không có hạt, thì nó đứng thẳng đơ, ngẩng cao đầu lên trời. Cây nào trĩu hạt, chín mẩy, thì nó cong oằn xuống, cúi gần sát đất. Bông càng nhiều hạt càng cúi thấp. Bông trơ, lép, mới vểnh thẳng lên. Người cũng vậy. Người càng có thực chất bên trong càng khiêm, càng cúi. Người càng rỗng càng phải vươn lên cho người ta thấy, vì bên trong không có gì, nên phải bù bằng cái dáng đứng.

Bây giờ tới cái giá. Nuôi một cái tôi đói, em trả hai cái giá, mà em đang trả mỗi ngày không hay.

Giá thứ nhất là tiền và sức. Như Vy. Cái tôi đói nó ăn tốn lắm. Nó bắt em mua cái em không cần, đi chỗ em không thích, sống một cái đời được dàn dựng để chụp hình chứ không phải để sống. Em làm quần quật để nuôi một cái bụng vô đáy, mà nó không bao giờ no.

Giá thứ hai nặng hơn, mà êm hơn nên khó thấy: em đánh mất khả năng tận hưởng. Khi em làm một việc mà đầu đã nghĩ tới chuyện khoe, thì em không còn ở trong cái việc đó nữa. Em đi du lịch mà bận chụp, không thật sự thấy cảnh. Em ăn món ngon mà lo bố cục tấm hình, không thật sự nếm. Em sống một đời mà luôn có một con mắt thứ ba lơ lửng bên ngoài, nhìn em sống, chấm điểm em sống. Cái con mắt đó cướp của em cái quý nhất: được sống mà không bị ai nhìn, kể cả chính mình nhìn.

Người sống cho ánh mắt người khác thì không bao giờ thật sự có mặt trong đời mình.

Anh phải chỉ thẳng cho em một chuyện về cái điện thoại, vì nó liên quan ruột tới cái tôi đói. Mấy cái mạng xã hội em xài mỗi ngày không phải chỗ trung lập. Nó là một cỗ máy được chế ra để nuôi cái tôi đói cho thật mập. Cái nút thả tim, cái con số đếm người theo dõi, cái thanh hiển thị bao nhiêu người đã xem — toàn bộ mấy thứ đó được gắn vào đó có chủ đích, để biến cái việc "được người ta nhìn" thành một món em đếm được, so được, thèm được. Nó lấy cái đói tự nhiên của con người — ai mà chẳng thích được công nhận — rồi nó khuếch cái đói đó lên gấp trăm lần, rồi nó bán cho em một chỗ để cho ăn từng giờ. Em tưởng em đang xài cái app. Thật ra cái app đang nuôi con thú đói trong em cho nó ngày càng to, vì con thú càng to thì em càng dính vào màn hình, mà em càng dính thì người ta càng có lời.

Nói vậy không phải biểu em bỏ hết, sống như người tu trên núi. Anh chỉ muốn em phân biệt được hai việc nhìn ngoài y hệt nhau mà ruột khác nhau: chia sẻ thật, và khoe. Chia sẻ thật là khi em có một niềm vui, em muốn cho người thân cùng vui — em đăng tấm hình mẹ nấu món em thích, lòng em nhẹ, đăng xong là xong, ai thấy thì thấy. Khoe là khi em đăng để được đếm — em đăng rồi mở ra coi hoài bao nhiêu tim, được nhiều thì phổng, được ít thì hụt, có khi xóa đi vì "đăng mà ít người thích quê lắm". Cùng một tấm hình. Mà một cái xuất phát từ cái tôi no — đầy rồi nên san sẻ. Một cái xuất phát từ cái tôi đói — rỗng nên đi xin. Cách thử rất lẹ: đăng xong, em có mở ra coi lượt thích nhiều lần không? Cái số đó lên xuống có làm tâm trạng em lên xuống theo không? Nếu có, thì đó không phải chia sẻ. Đó là em vừa cho con thú đói ăn một bữa, và lát nữa nó sẽ đòi bữa kế.

Tới đây em sẽ hỏi: vậy nếu không cho cái tôi đói ăn bằng lời khen, thì nuôi cái tôi no bằng gì cho nó đầy từ bên trong? Câu hỏi đúng. Anh chỉ em ba thứ thức ăn, và cả ba đều không lấy từ ánh mắt người khác.

Thứ nhất là làm một việc cho ra việc, vì chính cái việc đó, không vì ai coi. Em học một kỹ năng tới nơi tới chốn. Em làm xong một thứ mà tự em biết là mình làm tử tế. Cái cảm giác "mình làm được thật" đó — nó đến từ bên trong, không cần ai gật đầu xác nhận. Nó là thức ăn đặc, no lâu, khác hẳn cái kẹo ngọt của lượt thích tan trong ba ngày.

Thứ hai là kết nối thật, kiểu không có khán giả. Một bữa cà phê với đứa bạn mà hai đứa nói thiệt lòng, không ai chụp hình. Một bữa cơm với gia đình mà em có mặt thật sự, không lo cái điện thoại. Mấy khoảnh khắc đó không lên mạng, không ai thấy, không đếm được — và chính vì vậy nó mới nuôi được cái tôi no. Vì nó dạy em một điều cái tôi đói không bao giờ tin: em có giá ngay cả khi không ai đang nhìn.

Thứ ba là cho đi mà giấu tay. Cái này anh nói ở phần việc hôm nay rồi, mà nó đáng nhắc lại: làm một điều tốt cho ai đó rồi im, không kể. Cái ấm nó để lại trong ngực là một thứ thức ăn lạ — càng giấu càng no. Vì khi em cho mà không cần ai biết, em chứng minh cho chính em thấy: mình đủ đầy tới mức cho ra được mà không cần đòi lại gì. Mà người đủ tới mức cho được thì cái tôi của người đó hết đói từ lâu.

Ba thức ăn đó, gộp lại, có một điểm chung: không cái nào cần khán giả. Đó là dấu để em nhận ra thức ăn nào nuôi cái tôi no, thức ăn nào chỉ mua chuộc cái tôi đói. Cái cần người ta nhìn mới có giá trị, là kẹo. Cái có giá trị ngay cả khi không ai nhìn, là cơm.

Một câu mang theo, anh kể em nghe Vy mấy tháng sau, để em thấy chuyện này có thật chứ không phải lý thuyết. Vy không bỏ mạng xã hội, vẫn xài. Nhưng có một bữa, Vy giúp một chị đồng nghiệp mới vào, chỉ cho chị cách làm một việc rối, ngồi lại trễ nửa tiếng làm giùm. Xong, Vy không chụp, không kể, không thả status bóng gió. Về nhà, cái tay quen quen tính mở điện thoại lên đăng cái gì đó — rồi Vy dừng. Vy nhớ tới cái trò "làm tốt mà im". Vy để điện thoại xuống.

Tối đó Vy kể với anh, nó nói một câu anh nhớ hoài: "Lạ ghê, cái việc đó không ai biết, mà em thấy vui hơn cả mấy lần được mấy trăm cái tim." Đó. Nó vừa nếm được vị của thức ăn thật. Cái vui đó không cần khán giả, nên không ai cướp được của nó, và nó không tắt sau ba ngày. Vy vẫn còn cái thẻ tín dụng phải trả, vẫn còn nhiều thứ phải gỡ — chuyện tiền mình để dành phần sau. Nhưng cái tôi của nó, từ bữa đó, bắt đầu bớt đói một chút. Và người mà cái tôi bớt đói thì tự nhiên thôi phải gồng, thôi phải diễn. Vy cười thật hơn. Đó là cái khác mà mấy người quen nó nhận ra trước cả nó.

Hôm nay em làm một việc nhỏ, mà nó là liều thuốc thử coi cái tôi của em đang no hay đói. Việc đó là: làm một việc tốt, và tuyệt đối không kể cho ai.

Bất cứ việc gì. Giúp một người. Cho đi một cái gì. Làm tốt một phần việc mà không ai đòi hỏi tới mức đó. Dọn giùm, đỡ giùm, để dành phần ngon cho người khác. Việc gì cũng được. Nhưng có một luật sắt: không đăng, không kể, không thả ra một câu bóng gió cho người ta đoán ra. Em làm, rồi em im. Em ôm cái việc tốt đó một mình.

Rồi em quan sát cái này, kỹ vào: trong người em có nổi lên một cái ngứa không? Một cái thôi thúc muốn cho ai đó biết? Một cảm giác hơi tiếc, kiểu "làm vậy mà không ai biết thì uổng"?

Cái ngứa đó, nếu có, chính là cái tôi đói đang giãy. Nó vừa bị giật mất bữa ăn. Nó quen được cho ăn mỗi lần em làm việc tốt — ăn bằng lời khen. Bây giờ em làm việc tốt mà cắt khẩu phần của nó, nó khó chịu. Em cứ ngồi ngó cái khó chịu đó, đừng làm gì hết. Ngó nó một lát, nó tự xẹp.

Và đây là phần thưởng thật, cái mà em sẽ nếm được nếu chịu làm: một việc tốt làm trong im lặng, không ai biết, nó có một vị khác hẳn. Nó ấm từ bên trong, không phải từ tiếng "ting". Nó không tắt sau ba ngày. Nó là thức ăn nuôi cái tôi no — cái tôi không cần ai nhìn vẫn thấy đủ. Em tập cho cái tôi ăn thứ thức ăn đó, lâu dần, nó hết đói. Mà cái tôi hết đói rồi, em sẽ thấy mình tự do một cách lạ lùng: em không còn phải diễn nữa.