Kiếm đồng tiền đầu tiên khi còn ngồi ghế nhà trường

Khoa là sinh viên. Mỗi tháng ba mẹ gửi tiền. Khoa tiêu, hết, xin tiếp.

Tiền đó tiêu nhẹ tênh. Một bữa ăn ngon, một món đồ thấy thích, một chầu với bạn — bấm cái là xong, không gợn. Vì nó là tiền xin, không phải tiền làm ra, nên tiêu không xót. Khoa cũng không nghĩ ngợi gì, sinh viên ai chẳng vậy.

Cùng phòng Khoa có một đứa đi làm thêm — gia sư mấy buổi tối, cuối tuần phụ bán hàng. Khoa để ý thằng đó khác. Không phải khác ở chỗ có tiền tiêu, mà khác ở cái gì đó sâu hơn: nó chững chạc hơn tụi cùng tuổi, ăn nói với người lớn tự tin hơn, biết tính toán, biết cái gì đáng đồng tiền cái gì không. Nó kể chuyện đi dạy bị phụ huynh khó tính, đi bán bị khách mắng oan — mấy chuyện đó Khoa chưa từng nếm. Khoa hơi nể, mà cũng tự trấn an: "Thôi kệ, mình lo học cho tốt đã, làm thêm chi cho mệt, ra trường rồi làm."

Rồi một bữa, Khoa làm rớt cái điện thoại ba mẹ mới mua, vỡ màn hình. Sửa hết một khoản kha khá. Lúc gọi về xin tiền sửa, Khoa nghe giọng mẹ thoáng một cái ngập ngừng — cái ngập ngừng của người đang tính toán trong đầu khoản tiền đó lấy từ đâu ra. Khoa cúp máy, ngồi lặng. Lần đầu tiên trong đời, nó thật sự thấy: đồng tiền nó tiêu nhẹ tênh kia, ở đầu bên kia, được đổi bằng một cái gì đó nặng lắm.

Em đã bao giờ tự kiếm được đồng tiền đầu tiên chưa — hay tiền em tiêu tới giờ vẫn là tiền chảy từ mồ hôi của người khác mà em chưa thấy mặt?

Anh nói thẳng với em một câu, rồi mình mổ nó: đồng tiền đầu tiên em tự kiếm sẽ dạy em một bài mà mười hai năm đi học không dạy. Và cái bài đó không nằm ở số tiền — số tiền thường ít, vài đồng lẻ. Cái bài nằm ở chỗ khác.

Bài thứ nhất, và là bài đầu tiên: giá thật của đồng tiền. Khi em xin tiền tiêu, đồng tiền với em chỉ là một con số, tiêu là hết, hết là xin. Em không thấy được cái giá của nó. Nhưng khi em tự kiếm — đứng mấy tiếng đồng hồ đổi lấy một khoản, dạy mệt nhoài một buổi tối được trả công — thì đồng tiền đó dính mồ hôi em, dính thời gian của đời em. Lúc đó em mới hiểu, hiểu trong xương chứ không phải trong đầu: một bữa ăn ba mẹ mua cho em được đổi bằng bao nhiêu giờ người ta đổ ra. Tiền xin được thì tiêu không xót; tiền tự đổ mồ hôi ra mới biết giá một bữa cơm. Cái biết đó, không ai giảng cho em được — chỉ có chính cái lưng mỏi và đồng tiền đầu tiên trong tay dạy được.

Nhưng đây mới là tầng quan trọng nhất, anh xin em khắc vào: mục tiêu thật của việc đi làm khi còn đi học không phải là tiền. Em mà nhắm vào tiền thì em đã hiểu sai cả chuyện rồi. Mục tiêu thật có bốn cái, và cái nào cũng quý hơn mấy đồng lương.

Một là học một nghề, một kỹ năng, từ sớm — sớm hơn bạn bè cả mấy năm. Hai là va chạm với đời thật: gặp khách hàng khó, gặp sếp, gặp đồng nghiệp, bị mắng oan, bị quỵt, bị thử thách — mấy va chạm đó là trường đời mà giảng đường không có, và nó làm em chững chạc lên theo cái cách ngồi trong lớp không bao giờ có được. Ba là xây cái sổ chữ tín và sự tự tin thật: mỗi lần em hoàn thành một công việc được trả tiền, em nạp vào lòng một bằng chứng "mình làm được việc thật, có người chịu trả tiền cho cái mình làm" — bằng chứng đó nuôi tự tin theo kiểu không khẩu hiệu nào nuôi được. Bốn là thử nghề: đi làm thêm chính là cách rẻ nhất, an toàn nhất để thử xem mình hợp nghề gì, đúng như chương trước nói.

Em thấy chưa — tiền chỉ là phần thưởng phụ rơi ra trong lúc em đi học bốn cái lớn kia. Hiểu điều này thì em chọn việc làm thêm khác hẳn người chỉ nhắm tiền. Người chỉ nhắm tiền sẽ chọn việc trả cao nhất, dù việc đó chẳng dạy mình gì, làm mãi cũng chỉ là việc tay chân lương thấp. Người nhắm cái học sẽ dám chọn một việc lương thấp hơn mà dạy mình nhiều hơn, vì họ biết cái họ tích được sẽ đẻ ra tiền gấp bội về sau.

Giờ tới cái lo của Khoa, cũng là lo của nhiều phụ huynh: "Làm thêm có ảnh hưởng việc học không?" Anh trả lời thẳng, không né. Có thể có, nếu làm sai. Việc chính của em lúc này vẫn là học, là xây năng lực — đó là cái đá to nhất trong cái thùng thời gian của em, phải bỏ vào trước (em nhớ chương Hai mươi bốn giờ chứ). Làm thêm là cái xếp quanh, không được để nó nuốt mất giờ học. Đừng ham mấy đồng lương làm thêm tới mức bỏ bê việc học — đó là đổi cái lớn (năng lực cả đời) lấy cái nhỏ (tiền lẻ vài tháng), một vụ buôn lỗ nặng. Nhưng — và đây là vế ngược — cũng đừng lấy câu "con phải tập trung học" làm cái cớ êm ái để né hết mọi va chạm với đời, để rồi ra trường với một cái bằng và một sự ngơ ngác hoàn toàn trước cuộc sống thật. Cân bằng nằm ở chỗ: làm thêm vừa phải, chọn việc dạy mình, và canh để nó không ăn vào cái giờ vàng dành cho việc học.

Giờ là phần cụ thể — kiếm đồng tiền đầu tiên bằng cách nào. Anh chia ba bậc, từ dễ tới giá trị cao, để em tùy sức mà chọn.

Bậc thấp nhất, dễ bắt đầu nhất: bán sức và thời gian. Gia sư, phục vụ quán, phụ bán hàng, giao hàng. Cái này ai cũng làm được, bắt đầu được ngay. Anh đặc biệt khuyên gia sư nếu em kèm được: vì dạy lại người khác chính là cách hiểu sâu nhất một thứ mình tưởng đã biết — em vừa kiếm tiền vừa ôn lại và đào sâu kiến thức, một công đôi việc. Cái dở của bậc này là em đổi thẳng thời gian lấy tiền, mà thời gian thì có hạn, nên trần thu nhập thấp.

Bậc giữa, giá trị cao hơn nhiều: bán kỹ năng. Nếu em có hoặc chịu học một kỹ năng — viết, thiết kế, lập trình, dịch, dựng video, chụp ảnh, chạy quảng cáo — thì em nhận việc tự do, làm cho khách hàng thật. Bậc này hơn hẳn bậc dưới ở chỗ: em vừa kiếm tiền vừa rèn đúng cái nghề tương lai của mình, và thu nhập tăng theo tay nghề chứ không bị chặn bởi số giờ. Một sinh viên nhận việc thiết kế tự do từ năm hai, ra trường đã có ba năm kinh nghiệm thật và một tập sản phẩm để khoe — hơn xa đứa chỉ có tấm bằng.

Bậc cao nhất, học được nhiều nhất: bán hàng, kinh doanh con con. Bán đồ online, làm một sản phẩm gì đó bán cho bạn bè, nhận đặt món. Cái này cho em nếm sớm tư duy kinh doanh — tìm cái người ta cần, làm ra, định giá, bán, chăm khách, tính lời lỗ — cả một trường học mà anh sẽ mở rộng ở phần sau. Nó rủi ro hơn, có thể lỗ, nhưng cái lỗ ở quy mô sinh viên thì rẻ, mà bài học thì theo em cả đời.

Và đây là lý do anh thúc em bắt đầu sớm, đừng đợi "ra trường rồi làm": vì cái này có lãi kép. Kỹ năng, kinh nghiệm, sự chững chạc, mạng lưới quan hệ — mấy thứ em tích từ năm mười tám, hai mươi — nó không cộng vào, nó nhân lên theo năm tháng. Đứa bắt đầu làm thật từ ghế nhà trường, tới lúc ra trường đã đứng ở một bậc mà đứa mới bắt đầu phải mất thêm vài năm mới tới. Bắt đầu sớm hai năm, nhưng nhờ lãi kép, khoảng cách về sau là cả chục năm. Đồng tiền em để dành thì lãi kép làm nó lớn lên; cái kinh nghiệm em tích sớm cũng y vậy.

Cuối cùng, anh phải cảnh báo mấy cái bẫy, kẻo em đi lệch. Bẫy thứ nhất: làm việc không học được gì, chỉ vì tiền, rồi mê tiền tới bỏ học — mất gốc. Bẫy thứ hai: bị bóc lột, bị quỵt lương — đời có người xấu, em phải tỉnh, làm rõ tiền công trước, đừng cả tin. Bẫy thứ ba, êm nhất nên nguy nhất: kiếm được đồng tiền đầu tiên rồi tiêu hoang, vì "tiền mình làm ra mình có quyền xài" — kiếm được mà không học giữ thì cũng như múc nước bằng cái rổ. Chuyện giữ tiền, anh để dành nói kỹ ở phần cái ví.

Và một điều cuối, về cái khoảnh khắc Khoa nghe giọng mẹ ngập ngừng: đứa nào tự kiếm được đồng tiền đầu tiên thì cũng là đứa lần đầu thật sự hiểu ba mẹ vất vả. Cái hiểu đó không tới từ lời ba mẹ kể khổ — nó tới từ chính cái lưng mỏi của em sau buổi làm đầu tiên. Và khi em hiểu được điều đó, em thương ba mẹ theo một cách khác, đúng hơn, sâu hơn. Đồng tiền đầu tiên không chỉ dạy em về tiền — nó dạy em về tình.

Hôm nay em tìm một cách kiếm đồng tiền đầu tiên — hợp sức em, và quan trọng hơn, dạy được em một nghề.

Em lấy giấy, liệt kê hai thứ: những kỹ năng em đang có (dù nhỏ), và những kỹ năng em muốn học cho nghề tương lai. Rồi từ đó chọn một việc thử ngay trong tuần này: đăng ký một suất gia sư, nhận một việc tự do nhỏ, rao bán thử một món gì, hay xin phụ một chỗ làm. Bắt đầu nhỏ, không cần hoành tráng — cái cốt là chạm tay vào việc kiếm tiền thật.

Khi chọn giữa nhiều việc, em dùng đúng một thước này: ưu tiên "việc này dạy mình cái gì" hơn "việc này trả mình bao nhiêu". Tiền nhiều mà không học được gì thì thua tiền ít mà rèn được nghề.

Quan sát hai điều. Thứ nhất, cảm giác lúc cầm đồng tiền đầu tiên do chính tay mình làm ra — nó khác hẳn đồng tiền xin, một cảm giác lạ, vừa mệt vừa thẳng lưng. Thứ hai, lần kế em tiêu tiền, để ý xem em có xót hơn không, có cân nhắc hơn không. Cái xót đó không phải keo kiệt — nó là dấu hiệu em vừa hiểu được giá thật của đồng tiền, cái mà mười hai năm đi học chưa dạy em.