Thăng tiến, nhảy việc, và ngày bị cho nghỉ

Vy đi làm đã vài năm. Và cùng lúc, ba chuyện của đời đi làm cùng ập tới.

Chuyện thứ nhất: Vy làm tốt, làm nhiều, mà lương mấy năm không nhúc nhích bao nhiêu. Vy ấm ức, nhưng ngại đòi. Nó cứ chờ, chờ sếp tự thấy mình giỏi mà tăng cho — chờ hoài không thấy. Chuyện thứ hai: một công ty khác mời Vy, lương cao hơn. Vy phân vân tới mất ngủ — đi thì tiếc chỗ quen, sợ chỗ mới không như mơ; ở thì tiếc khoản lương kia. Chuyện thứ ba, và là cú nặng nhất: một sáng, đồng nghiệp thân của Vy bị gọi lên, thông báo cho nghỉ — công ty cắt giảm. Người đó làm tốt, không sai gì, vậy mà bị đẩy ra chỉ sau một cuộc họp mười lăm phút. Vy nhìn cảnh đó, lạnh sống lưng: lỡ tới lượt mình thì sao?

Ba chuyện đó — tăng lương, nhảy việc, bị cho nghỉ — là ba cái ngã ba mà bất cứ ai đi làm thuê rồi cũng gặp. Em đã đứng ở cái ngã ba nào trong đó chưa, hay đang đứng ngay bây giờ?

Mình đi qua ba chuyện một, vì mỗi cái có cái lý riêng của nó.

Trước hết, chuyện thăng tiến và tăng lương. Vy phạm cái sai mà rất nhiều người hiền lành phạm: tưởng lương sẽ tự tăng theo lòng tốt, cứ làm thật giỏi rồi sếp sẽ tự thấy mà thưởng. Anh nói thẳng: phần lớn không có chuyện đó. Lương không tăng theo lòng tốt của ai; nó tăng theo hai thứ — giá trị em tạo ra, và việc em có dám lên tiếng hay không. Người chỉ cắm cúi làm giỏi mà không bao giờ nói, thường bị quên, vì người bận rộn phía trên không có thời gian đi đếm công từng người. Nhưng — đây là chỗ phải làm cho đúng — lên tiếng không phải là đi than "tôi cần tiền vì nhà tôi khó khăn". Lý do dựa trên nhu cầu cá nhân là lý do yếu, vì nhu cầu của em không phải việc của công ty. Lý do mạnh là dựa trên giá trị: "tôi đã làm được việc này, tôi đã tạo ra kết quả kia, tôi đang gánh phần việc lớn hơn cái chức của tôi". Em đề đạt dựa trên cái em đã đóng góp, không dựa trên cái em đang thiếu. Và muốn được thăng chức thật, có một quy luật ít ai nói: người được phong chức là người đã làm việc của cái chức đó từ trước khi được phong. Chức chỉ là sự công nhận muộn cho việc em đã làm rồi. Muốn lên một bậc, em làm như thể mình đã ở bậc đó — rồi sự công nhận tới sau.

Chuyện thứ hai, nhảy việc. Khi nào nên nhảy, khi nào nên ở? Anh cho em cái thước. Lý do nhảy đúng đắn có mấy cái: một, em đã hết học được gì ở chỗ này — cái cánh đồng đã cạn, ở lại chỉ giậm chân; hai, em bị trả dưới giá trị rõ rệt và đã đề đạt tử tế mà không được; ba, môi trường độc hại bào mòn em. Mấy lý do đó thì nhảy là khôn. Nhưng có những lý do nhảy mà em phải cảnh giác với chính mình: nhảy chỉ vì chán nhất thời — mà cái chán đó có khi chỉ là khúc giữa của mọi công việc, bỏ là phí; nhảy chỉ vì lương nhỉnh hơn chút mà bỏ một chỗ đang cho em học rất nhiều — đó là bán rẻ cái vốn để lấy chút tiền lẻ; nhảy để trốn một cái khó mà đáng lẽ vượt qua sẽ làm em lớn. Cái thước gọn nhất là câu này: em nhảy vì cái em ĐI TỚI, hay vì cái em CHẠY KHỎI? Đi tới một cơ hội học hỏi, một chỗ lớn hơn — đó là nhảy khôn. Chạy khỏi một cái chán, một cơn giận, một người sếp khó — đó thường là nhảy dại, vì cái em chạy khỏi sẽ chờ em ở chỗ mới dưới một hình dạng khác. Và khi đã quyết đi, em đi cho đẹp: bàn giao tử tế, không đốt cầu, không nói xấu chỗ cũ — vì ngành nào cũng nhỏ, người ta gặp lại nhau, và cái cách em rời đi nói về em nhiều hơn em tưởng. Một điều nữa: đừng nhảy quá nhiều quá nhanh. Cái hồ sơ nhảy việc xoành xoạch, vài tháng một chỗ, là một dấu hiệu xấu trong mắt người tuyển — nó nói rằng em là người đứng núi này trông núi nọ, không ở đâu đủ lâu để giỏi và để tin được.

Chuyện thứ ba, nặng nhất, đau nhất: bị cho nghỉ. Cú này nó đánh vào chỗ sâu. Bị sa thải làm người ta thấy như mình vô dụng, bị chối bỏ, bị cả thế giới phán rằng mình không đủ tốt. Anh phải gỡ cho em cái đó, vì cái cảm giác đó phần lớn là sai. Bị cho nghỉ — nhất là do cắt giảm, do công ty khó khăn, do tái cơ cấu, do thay đổi chiến lược — phần lớn không phải vì em kém. Nó là một quyết định kinh doanh của người ta, không phải một bản án về giá trị con người em. Đồng nghiệp của Vy làm tốt, không sai gì, vẫn bị đẩy ra — vì cái quyết định đó là về những con số của công ty, không phải về giá trị của người đó. Em nhớ chương Vết xước đầu đời chứ — tách cái sự kiện (mình mất việc) ra khỏi cái bản án (mình là đồ bỏ). Sự kiện là thật; bản án là giả, là cái gã khách trọ chực sẵn để tuyên khi em đang yếu nhất.

Và đây là sự phân biệt cứu em khỏi gục, anh xin em khắc vào thật sâu: mất một CHỖ LÀM không phải là mất cái NGHỀ. Chỗ làm là cái ghế của em ở một công ty cụ thể. Nghề là cái em làm được, cái năng lực em mang trong tay, mang trong đầu — cái đó là của em, không công ty nào lấy đi được. Mất ghế thì đi kiếm ghế khác; cái nghề vẫn còn nguyên đó. Người nào gắn danh tính của mình vào một công ty — "tôi là người của công ty X" — thì mất việc là sụp đổ, vì họ mất luôn cái họ tưởng là chính mình. Người nào gắn danh tính vào cái nghề, vào năng lực của mình — "tôi là người làm được việc Y" — thì mất việc chỉ là đổi chỗ ngồi, vì cái làm nên họ vẫn nằm trong tay họ. Em nhớ chương vỏ và lõi chứ: chỗ làm là cái vỏ, cái nghề là cái lõi. Giữ cái lõi thì vỏ nào mất cũng không chết.

Từ đó ra một bài học phòng xa, mà ai đi làm thuê thời nay cũng phải thuộc, vì thời nay không ai an toàn tuyệt đối: đừng bao giờ để toàn bộ số phận của mình nằm trọn trong tay một công ty. Cách phòng có mấy lớp. Một: luôn giữ cái nghề, cái kỹ năng của mình cập nhật và sắc — để mất chỗ này thì chỗ khác nhận ngay. Hai: giữ một cái quỹ khẩn cấp, đủ sống mấy tháng không lương, để cú mất việc là một cú hẫng chứ không phải một cú chết đói — chuyện cái quỹ này anh sẽ nói kỹ ở phần cái ví. Ba: giữ một mạng lưới quan hệ tử tế trong ngành — vì phần lớn công việc tốt tới qua người quen, không qua tờ rơi tuyển dụng. Bốn, nếu được: có một nguồn thu phụ nhỏ bên cạnh, để không bao giờ phụ thuộc trăm phần trăm vào một nguồn. Người chuẩn bị mấy lớp đó thì cú sa thải là một cú hẫng rồi đứng dậy được; người không chuẩn bị gì thì cùng cú đó thành một cú gãy lưng.

Hôm nay em soi xem mình đang đứng ở ngã ba nào trong ba cái, rồi làm việc tương ứng.

Nếu em đang muốn tăng lương hay thăng tiến mà ngại nói: lấy giấy, liệt kê cụ thể những giá trị em đã tạo ra — việc em đã làm được, kết quả em đã đem lại, phần việc em đang gánh vượt cái chức của mình. Chuẩn bị một cuộc nói chuyện đề đạt dựa trên cái danh sách đó, không dựa trên nhu cầu cá nhân.

Nếu em đang phân vân nhảy việc: hỏi mình hai câu thật — "mình muốn đi vì cái phía trước hấp dẫn, hay vì đang chạy khỏi cái phía sau khó chịu?" và "ở chỗ này mình còn học được gì nữa không?". Hai câu đó gỡ phần lớn sự phân vân.

Và việc này thì ai cũng nên làm, dù đang yên ổn: tự hỏi "nếu mai mình mất việc, mình còn lại cái gì?" Liệt kê ba cột — cái nghề/kỹ năng của mình còn sắc không, cái quỹ khẩn cấp của mình đủ sống mấy tháng, cái mạng lưới quan hệ của mình có ai. Chỗ nào trống, đó là chỗ em phải bồi từ bây giờ, lúc còn yên — chứ đừng đợi tới lúc bị đẩy ra mới quýnh quáng đi xây.

Quan sát và mang theo: cái cảm giác an toàn thật không tới từ một công ty hứa giữ em — không công ty nào giữ được lời đó. Nó tới từ chỗ em biết mình có cái nghề trong tay, có cái quỹ dưới chân, có người quanh mình. Cái an toàn đó nằm trong tay em, không nằm trong tay ai khác — và đó là cái an toàn duy nhất không ai cắt được.