Làm thuê hay làm chủ: hai con đường, không đường nào sang hơn

Vy đi làm công ty đã mấy năm. Trước mắt nó có hai hình mẫu, kéo nó về hai phía.

Một là chị Hoa, đồng nghiệp lớn tuổi cùng phòng. Chị làm thuê cả đời, lương đều đặn, sáng đi chiều về đúng giờ, cuối tuần nghỉ ngơi với gia đình, không giàu mà không thiếu. Đời chị bằng phẳng, an toàn. Vy nhìn chị, vừa thấy yên tâm vừa thấy sờ sợ — sợ mình rồi cũng vậy, hai mươi năm nữa ngồi đúng cái bàn này, đời trôi qua đều đều như cái máy chấm công.

Hai là Thảo, đứa bạn cũ của Vy. Năm ngoái Thảo nghỉ việc công ty, ra mở một quán cà phê nhỏ. Trên mạng, Thảo đăng hình quán xinh, ly cà phê đẹp, kèm dòng chữ "tự do rồi, làm chủ đời mình, không còn làm thuê cho ai nữa". Vy đọc mà ham. Ham cái tự do, ham cái oai, ham được làm chủ. Nó bắt đầu nung nấu: phải thoát kiếp làm thuê, làm thuê là hèn, là phí đời.

Mà Vy không thấy cái Thảo không đăng lên: những đêm Thảo nằm thức tính tiền thuê mặt bằng tháng này lấy đâu trả, cái hôm nhân viên nghỉ đột ngột phải tự đứng quán từ sáng tới khuya, mấy ngày mưa ế chỏng chơ mà tiền thuê vẫn chạy đều đặn như cái đồng hồ không biết thương.

Em có đang đứng giữa hai hình mẫu đó không — một bên sợ nó nhạt, một bên ham nó oai — mà chưa thấy hết cái giá thật của mỗi bên?

Anh phải đập tan ngay một cái định kiến đang lan như dịch, nhất là trên mạng, vì nó làm hư cách nghĩ của cả một thế hệ: cái định kiến rằng "làm chủ mới oai, làm thuê là hèn, là nô lệ thời hiện đại". Mấy người dạy làm giàu trên mạng nói câu đó suốt, vì nó kích được lòng người, bán được khóa học. Anh nói thẳng với em: đó là một câu sai, và sai một cách độc hại.

Làm thuê và làm chủ không phải một cái cao một cái thấp. Nó là hai cách kiếm sống khác nhau, hai con đường khác nhau, không cái nào sang hơn cái nào về mặt giá trị con người. Một người thầy giáo làm thuê cả đời, dạy tử tế, có người thầy đó đáng trọng gấp trăm lần một ông chủ làm ăn chộp giật, lừa khách, quỵt lương. Cái quyết định em là người thế nào không phải cái danh "thuê" hay "chủ" — anh sẽ nói kỹ chỗ này ở cuối. Trước hết, mình gỡ cả hai cái ảo tưởng, vì người ta chọn sai phần lớn là do nhìn sai cả hai đường.

Ảo tưởng về làm chủ — cái Vy đang ham — là: tự do, giàu, oai, làm chủ đời mình. Sự thật trần trụi thì khác. Làm chủ là người chịu mọi rủi ro. Là người ngủ sau cùng và dậy trước nhất. Là người lo trả lương cho nhân viên trước khi lo tới túi mình — tháng ế, chủ là người nhịn, nhân viên vẫn lãnh đủ. Là người không có ai trả lương đều cho mình; tháng nào làm ra thì có, tháng nào ế thì móc tiền túi bù lỗ. Cái "tự do" mà người ta khoe, thật ra phần lớn là tự do gánh hết một mình. Rất nhiều người làm chủ làm nhiều giờ hơn, lo lắng nhiều hơn, mất ngủ nhiều hơn, và thu nhập bấp bênh hơn hẳn hồi đi làm thuê. Cái quán xinh của Thảo trên mạng là cái sân khấu; còn cái hậu trường là những đêm tính tiền thuê.

Ảo tưởng về làm thuê — cái mà người ta hay chê — là: an toàn tuyệt đối, nhẹ nhàng, ổn định. Sự thật cũng có hai mặt. Làm thuê đúng là đổi được sự ổn định, lương đều, hết giờ là về, không phải gánh rủi ro của cả một cơ ngơi. Nhưng cái giá của sự ổn định đó là: thu nhập có trần (làm giỏi tới đâu cũng trong khung lương người ta định), và số phận một phần nằm trong tay người khác — công ty khó khăn, cắt giảm, thì em là người bị ảnh hưởng, dù em không làm gì sai. An toàn của làm thuê là an toàn có điều kiện, không phải an toàn vĩnh viễn.

Em thấy chưa — không có đường nào toàn màu hồng. Đây là cách nhìn đúng: hai con đường là hai kiểu đánh đổi khác nhau, không phải một tốt một xấu. Làm thuê là rủi ro thấp và đều, tự do thấp, thu nhập trần thấp mà sàn thì chắc — em đổi cái cơ hội vọt lên lấy sự an toàn. Làm chủ là rủi ro cao, tự do cao, thu nhập trần cao mà sàn có thể bằng không, thậm chí âm — em đổi sự an toàn lấy cái cơ hội. Người hợp với cái này thì ngộp với cái kia, và ngược lại. Không có đường sang hơn; chỉ có đường hợp với tạng mình hơn.

Vậy làm sao biết đường nào hợp tạng mình? Em ngồi trả lời thật bốn câu hỏi này, đừng trả lời theo cái mình muốn nghe. Một: mình chịu được sự bấp bênh tới đâu — có chịu nổi một tháng không có đồng nào vào không, mà vẫn ngủ được không? Người không chịu nổi bấp bênh mà ra làm chủ thì stress tới bệnh. Hai: mình thích được dẫn dắt, có người chỉ việc, hay thích tự quyết mọi thứ và tự chịu mọi hậu quả? Ba: mình có chịu được cái gánh trách nhiệm cho người khác không — khi có nhân viên, đời họ và gia đình họ một phần nằm trong tay mình? Bốn: mình đã có vốn chưa — và vốn đây không chỉ là tiền, mà là kỹ năng đủ, kinh nghiệm đủ, và cái sức chịu đựng đủ? Bốn câu đó soi ra tạng em rõ hơn mọi lời khuyên của thiên hạ.

Bây giờ anh gỡ cho em một cái khung sai nữa, cái khung "một lần là mãi mãi". Phần lớn người ta không phải chọn dứt khoát một đường rồi đi suốt đời, và hai đường cũng không tách bạch như nước với lửa. Em có thể đi làm thuê một thời gian để học nghề bằng tiền người khác, tích vốn, hiểu một ngành từ bên trong — rồi mới ra làm chủ; đây thật ra là con đường khôn ngoan nhất cho người trẻ, anh sẽ nói rõ ở mấy chương sau. Em có thể vừa làm thuê vừa làm thêm một cái nhỏ của riêng mình, để thử làm chủ ở mức rủi ro thấp. Em có thể làm chủ một thời gian, thấy không hợp, quay lại làm thuê — và đó không phải thất bại, đó là biết mình. Đừng coi nó là cánh cửa một chiều đóng cái rầm.

Và đây là điều quan trọng nhất của cả chương, anh để dành nói sau cùng. Cái quyết định em lớn hay nhỏ, đời em ra gì hay không, không phải nằm ở chỗ em làm thuê hay làm chủ. Nó nằm ở cách em làm. Người làm thuê mà tận tâm, giỏi nghề, giữ chữ tín, làm hơn phần mình — người đó được trọng, được tin, lên cao, sống đàng hoàng. Người làm chủ mà cẩu thả, chộp giật, lừa khách một lần ăn ngay — người đó sập, và mất luôn cái uy, không ai làm ăn với nữa. Anh nói lại câu lúc đầu cho em khắc vào: một người gác cổng làm việc tử tế đáng trọng hơn một ông chủ lừa đảo. Cái danh không làm nên giá trị con người; cách làm mới làm nên. Cho nên đừng phí thời gian hỏi "làm thuê hay làm chủ mới oai". Hỏi câu đúng hơn: dù ở đường nào, mình có đang làm tử tế, làm giỏi, làm có chữ tín không.

Cuối cùng, một lời khuyên thẳng cho phần đông người trẻ, vì anh thấy quá nhiều bạn trẻ bị mấy lời "bỏ việc khởi nghiệp ngay đi" trên mạng dụ vào chỗ chết: đa số nên bắt đầu bằng làm thuê. Không phải vì làm thuê hay hơn, mà vì đó là cách học một nghề bằng tiền của người khác, tích vốn, tích kinh nghiệm, hiểu một ngành từ ruột trước khi dám đem vốn liếng của mình ra liều. Rất hiếm người ra làm chủ mà thành, lại chưa từng làm thuê trong chính cái ngành đó. Cái lời "bỏ học, bỏ việc, khởi nghiệp ngay" nghe hùng hồn mà nó đẩy biết bao người trẻ tay trắng kinh nghiệm vào chỗ vay nợ mở ra rồi sập. Học trước, liều sau. Đó không phải hèn nhát; đó là khôn ngoan.

Hôm nay em ngồi xuống, lấy giấy, và trả lời thật bốn câu hỏi soi tạng ở trên: mình chịu bấp bênh tới đâu, mình thích được dẫn hay thích tự quyết-tự chịu, mình có chịu nổi gánh trách nhiệm cho người khác không, và mình đã có đủ vốn (tiền, kỹ năng, kinh nghiệm, sức chịu đựng) chưa. Trả lời thành thật, không tô hồng theo cái mình mơ.

Rồi em làm một việc gỡ ảo tưởng: viết ra cái mặt sau của con đường em đang nghiêng về. Nếu em đang ham làm chủ như Vy, viết ra hết những rủi ro thật, cái gánh thật mà người làm chủ chịu mà không khoe lên mạng. Nếu em đang sợ "làm thuê cả đời thì nhạt", viết ra những cái lợi thật của sự ổn định mà người ngoài hay coi thường. Nhìn cả hai mặt rồi mới cân.

Quan sát một điều, và đây là điều cốt: em soi cho kỹ — mình đang muốn làm chủ vì nó thật sự hợp với tạng mình và mình đã sẵn sàng, hay vì sợ bị chê "làm thuê là hèn", vì thấy người ta khoe quán xinh trên mạng mà ham cái vỏ? Chọn vì hợp thì đi được đường dài. Chọn vì ham cái oai hay sợ lời thiên hạ thì ra tới mặt đường mới biết mình chọn nhầm.