Âm nhạc, sách, và những thứ "vô dụng" cứu người

Mười một giờ đêm. Khoa làm xong việc cuối cùng trong ngày, gập laptop lại, ngồi yên trong phòng.

Phòng nó gọn. Bàn ngăn nắp, sách trên kệ toàn sách kỹ năng — sách dạy làm giàu, dạy quản lý thời gian, dạy nói trước đám đông. Điện thoại nó cài toàn ứng dụng có ích: app học từ vựng, app theo dõi thói quen, app ghi chú. Mấy năm nay nó sống theo một luật nó tự đặt: cái gì không ra kết quả thì bỏ. Hồi cấp ba nó có chơi đàn, nó dẹp — "phí thời gian". Nó từng mê đọc truyện, nó cũng dẹp — "đọc tiểu thuyết để làm gì, có ra tiền đâu". Playlist nhạc trong máy nó xóa lâu rồi, thay bằng mấy bài giảng audio nghe lúc đi đường cho "tận dụng".

Mọi thứ trong đời nó đều có ích. Đều dùng được. Đều ra kết quả.

Vậy mà ngồi đây, mười một giờ đêm, làm xong hết việc, nó thấy một cái gì đó trống trơn. Không phải mệt. Mệt thì ngủ là hết. Cái này khác — một thứ phẳng lì, lạnh tanh, như ngồi trong một cái nhà kho ban đêm: đồ đạc xếp đầy, ngăn nắp, đúng chỗ, mà tối thui và không có hơi người. Nó với tay lấy điện thoại, mở lên lướt. Lướt một hồi thấy còn trống hơn. Nó bỏ xuống, nằm ngửa nhìn trần nhà, và bất chợt một câu hỏi lạ trồi lên trong đầu, câu hỏi nó chưa từng dám hỏi:

Sống mà như vầy, để làm gì ta?

Em có thấy mình trong cái phòng kho đó không?

Cái phòng của Khoa là cái phòng của một thế hệ được dạy đo mọi thứ bằng một cây thước duy nhất: cái này có ích không, có ra kết quả không, có dùng được không. Cây thước đó không sai — anh đã dạy em suốt chín phần là phải dựng những thứ có ích. Nhưng có một chuyện không ai dạy em: nếu em chỉ có đúng cây thước đó, và đo cả đời mình bằng nó, thì tới một ngày em sẽ thấy mình đã xây xong một cái nhà kho chứ không phải một cái nhà.

Anh phải gọi đúng tên cái ẩn dụ này, vì cả chương nay anh sẽ đào nó tới tận cùng: cái kho và cái nhà.

Em còn nhớ cuối Phần Sáu, anh nói với em về "cái kho đời" — rằng đời em rồi sẽ đầy bằng một trong hai thứ, hoặc đồ đạc và nợ nần, hoặc những thứ đáng. Bây giờ anh phải nói thêm một tầng nữa, sâu hơn. Cái kho được đo bằng một câu hỏi: nó chứa đồ có hiệu quả không. Một cái kho tốt là cái kho xếp được nhiều đồ, gọn, dễ lấy, không mục. Hết. Cái kho không cần đẹp, không cần ấm, không cần ai thương nó. Nó là chỗ để chứa, không phải chỗ để sống.

Cái nhà thì đo bằng một câu hỏi hoàn toàn khác: một con người có sống cho ra người được trong đó không. Và đây là chỗ giật mình — cái làm một căn nhà khác một cái kho, không phải mấy thứ có ích. Cái bếp có ích, cái giường có ích, kho cũng có thể có mấy thứ đó. Cái làm một căn nhà thành nhà là mấy thứ "vô dụng": tấm hình treo trên tường, bài hát ai đó ngân nga trong lúc rửa chén, cuốn sách gấp dở để đầu giường, chậu cây ngoài hiên chẳng ra trái gì. Mấy thứ đó không chứa được hàng, không ra tiền, không "dùng" được theo nghĩa cây thước kia. Mà thiếu nó, căn nhà lạnh y như cái kho.

Em hiểu chưa? Khoa đã xây đời mình thành một cái kho. Đồ trong đó đều có ích. Mà nó lạnh, vì nó đã quăng đi hết mấy thứ vô dụng — cái đàn, cuốn truyện, bản nhạc — tưởng là dọn cho gọn, ai dè dọn luôn cái hồn của căn nhà ra ngoài.

Giờ anh hỏi em câu mà người ta ít dám hỏi: mấy thứ đẹp mà vô dụng đó, thật ra nó làm gì cho mình? Người ta hay trả lời cho qua: "để giải trí", "để thư giãn". Trả lời vậy là chưa đào tới rễ, và chính vì trả lời cạn vậy nên người ta mới dám quăng nó đi đầu tiên mỗi khi bận. Anh đào sâu hơn cho em, ba tầng.

Tầng thứ nhất, cái đẹp phục hồi em theo cách không có "kỹ năng" nào làm được. Một ngày quay quắt, đầu căng như dây đàn, em về mở một bản nhạc em thương — không phải nhạc để "tận dụng", chỉ là nhạc — và ngồi nghe nó hết một bài. Có một cái gì đó trong người em giãn ra. Cái đó không phải là em lười, là em "trốn việc". Cái đó là một thứ rất thật: con người không phải cái máy, chạy hoài là nóng máy, và cái đẹp là thứ làm nguội máy theo cách mà ngủ hay ăn không làm được. Em hớp một ngụm cái đẹp, em được trả lại một phần con người đã hao mòn trong ngày. Cái kho không cần được trả lại gì. Con người thì cần.

Tầng thứ hai sâu hơn, và là tầng người ta ít ngờ nhất: cái đẹp làm em lớn ra. Em đọc một cuốn tiểu thuyết hay — không phải sách dạy làm giàu, một cuốn tiểu thuyết — là em được sống thử một cuộc đời không phải đời mình. Em chui vào đầu một con người khác, thấy bằng con mắt người đó, đau bằng cái đau người đó, hiểu vì sao một người làm cái chuyện mà ngoài đời em sẽ khinh. Em đọc một trăm cuốn là em sống thử một trăm cuộc đời. Em nghe một bản nhạc buồn của người ở tận đâu đâu, cách em cả trăm năm, mà nước mắt em rớt — là em vừa chạm được vào một con người em không bao giờ gặp. Ghê không? Cái thứ "vô dụng" đó đang âm thầm làm một việc to nhất đời: nó nong cái lòng em rộng ra, đủ rộng để chứa được người khác. Mà em nhớ Phần Bảy anh nói gì không — sống với người là chuyện khó nhất đời. Người nào lòng hẹp thì sống với ai cũng va. Cái đẹp chính là thứ rèn cho cái lòng rộng ra. Người đọc nhiều, nghe nhiều, sống nhiều cái đẹp, thường là người dễ thương người khác hơn — không phải vì họ đạo đức hơn, mà vì lòng họ đã được nong rộng ra rồi.

Tầng thứ ba, và là tầng nối thẳng với Phần Chín: cái đẹp là thuốc giải của cái màn hình. Anh nói rồi — cái màn hình thắng em vì em có một cái giếng cạn bên trong, và nó đổ nước đục vô. Cái đẹp là thứ đổ nước trong vô cho đầy cái giếng đó. Mà em phải phân biệt cho rõ, kẻo nhầm chết: lướt một trăm cái video ngắn không phải là nuôi cái hồn — đó là đổ thêm nước đục. Nghe nhạc theo kiểu để làm nền trong khi tay vẫn lướt cái khác — cũng không phải. Cái đẹp thật đòi em một thứ mà cái màn hình không đòi: nó đòi em chậm lại, đòi em để hết con mắt và lỗ tai vào nó, đòi em ngồi yên cho nó ngấm. Một bài hát nghe trọn vẹn với mắt nhắm, khác xa một bài hát làm nền cho việc lướt. Một cuốn sách đọc chậm mười trang, khác xa lướt năm chục cái tút. Cái khác nằm ở chỗ: cái màn hình cho em cái sướng liền, rẻ, rồi để lại cái trống rỗng và bồn chồn. Cái đẹp thật cho em chậm hơn, nhưng nó để lại cái no và cái lặng. Cái thước để em biết mình đang nuôi hồn hay đang đổ rác vô hồn, là đây: sau khi xong, em thấy đầy hơn và lặng hơn, hay trống hơn và xốn xang hơn.

Giờ anh nói cái giá của việc sống mà bỏ đói cái hồn, vì cái giá này đắt mà người ta không thấy liền. Cái hồn bị bỏ đói không biến mất đâu. Nó không lịch sự kiểu "anh bận thì thôi tôi nhịn". Nó đói thì nó gào, và nó gào bằng đúng cái giọng em sợ nhất — em còn nhớ gã khách trọ to mồm trong đầu em ở Phần Một không? Gã đó im re trong một cái hồn được nuôi no. Gã gào lớn nhất trong một cái phòng trống. Cho nên người ta thấy hoài cái cảnh này: mấy người dồn cả đời "tận dụng", quăng hết mấy thứ vô dụng để chạy cho nhanh, kiếm cho nhiều — rồi tới bốn mươi, năm mươi tuổi, kho đầy tiền mà trong ngực rỗng, tự nhiên đổ đốn. Đi mua chiếc xe thiệt mắc để thấy mình còn sống. Bồ bịch lăng nhăng để thấy còn rung động. Nhậu nhẹt để khỏi nghe cái lặng. Người ta nhìn vô tưởng họ hư. Không. Họ chỉ là cái kho bị bỏ đói cái hồn quá lâu, giờ cái hồn đói nó cào cấu, mà họ không biết nó đói cái gì nên quơ đại mấy thứ rẻ tiền cho nó nhai. Bỏ đói cái hồn hai chục năm, rồi trả giá bằng một cơn khủng hoảng giữa đời — đó là cái hóa đơn mà người chạy theo "có ích" thường không đọc kỹ lúc ký.

Anh kể em nghe hai con người, để em thấy hai cái kết.

Người thứ nhất, anh quen một chú làm thợ hồ. Nghèo. Cả đời đi xây nhà cho người ta, nhà mình thì nhỏ xíu. Mà chiều nào đi làm về, tắm rửa xong, chú lấy cây ghi-ta cũ ra, ngồi trước hiên đàn vài bài, ca vọng cổ. Hàng xóm có người cười, nói già rồi đàn ca làm gì, có ra gạo đâu. Chú cười hiền. Anh để ý cái mặt chú lúc đàn — nó sáng, nó nhẹ, nó đầy. Chú nghèo tiền mà giàu cái trong lòng tới mức người ta ngồi gần thấy ấm lây. Người thứ hai, anh cũng quen, làm ăn lớn, nhà to, xe đẹp, mà cái nhà đó lạnh — vô đó nghe rõ tiếng máy lạnh chạy, không nghe tiếng người. Ổng có hết, mà tối tối ngồi một mình với cái điện thoại, dò hết kênh này tới kênh kia, không thứ gì giữ ổng lại được quá ba phút. Hai người. Một người kho nghèo mà nhà ấm. Một người kho giàu mà nhà lạnh. Khác nhau đúng ở chỗ: một người còn giữ mấy thứ vô dụng nuôi hồn, một người đã bán sạch tụi nó để đổi lấy đồ có ích.

Và anh nhắc em một chuyện của xứ mình, để em thấy cái này không phải đồ xa lạ Tây phương gì. Hồi xưa, mấy bà mấy má quê mình đâu có học cao, mà thuộc lòng Truyện Kiều, thuộc cả mấy trăm câu ca dao. Cụ Nguyễn Du viết Kiều có "ra tiền" cho ai đâu — vậy mà câu thơ đó nằm trong lòng người dân quê suốt mấy trăm năm, ru con bằng nó, than thân bằng nó, vịn vào nó mà đi qua đói khổ chiến tranh. Cái "vô dụng" đó đã đỡ cả một dân tộc qua những khúc không còn gì để đỡ. Em đừng coi thường cái đẹp. Nó là thứ con người vịn vào để khỏi gục, ở đúng những lúc mà mọi thứ "có ích" đều đã hết.

Tới đây anh đoán có em đang gạt đi trong bụng: mấy thứ đó là của người có khiếu, có máu nghệ sĩ, còn em quê mùa, em đâu biết thưởng thức nhạc với thơ. Em nghe cho rõ cái này, vì nó chặn đúng cái đường em hay chạy trốn. Thưởng thức cái đẹp không phải một tấm bằng cấp ai thi mới có. Nó là một cái cửa, ai sinh ra cũng có sẵn cái cửa đó trong người — chỉ là cửa lâu ngày không ai mở thì nó kẹt, nó cứng, kẹt tới mức mình tưởng mình không có cửa. Bà má quê thuộc lòng Kiều hồi nãy có học trường nhạc viện nào đâu. Chú thợ hồ ôm cây ghi-ta có ông thầy nào dạy đâu. Em đâu cần biết bài hát đó viết điệu gì, hợp âm gì — em chỉ cần ngồi yên đủ lâu để nó chạm vô. Cái mà người ta gọi là "có khiếu", đào tới rễ, chẳng qua là cái cửa đã được mở ra nhiều lần nên nó trơn. Em mở vài lần, cửa em cũng trơn y vậy. Đừng lấy ba chữ "không có khiếu" ra làm cái cớ để đóng luôn cái cửa của chính mình — đóng cửa đó là tự nhốt mình lại trong cái kho.

Và anh mở cho em một tầng nữa, tầng mà thời nay gần như không ai còn làm: nuôi cái hồn không phải chỉ là hớp cái đẹp người ta dọn sẵn — nó còn là tự tay làm ra một chút cái đẹp, dù vụng về cỡ nào. Em để ý lại chú thợ hồ coi: cái làm mặt chú sáng lên không phải tại chú nghe nhạc hay, là tại chú tự đàn, tự ca bằng cái giọng khàn khàn của chú. Hai cái đó khác nhau xa lắm. Hớp cái đẹp người khác làm, em được no một bữa. Tự tay làm ra một chút cái đẹp của riêng em, em được sống — vì trong cái phút đó em không còn là cái máy tiêu thụ nữa, em là người tạo ra. Mà thời nay người ta bị tập cho quen tiêu thụ tới mức quên mất mình tạo ra được. Hồi nhỏ đứa nào cũng vẽ, cũng hát nghêu ngao, cũng nặn đất — rồi lớn lên có người chê "vẽ xấu", "hát dở", vậy là dẹp, từ đó chỉ dám coi người khác làm chứ không dám tự làm. Cái dẹp đó, em nhớ không, y như Khoa dẹp cây đàn — dọn cho gọn mà dọn trúng cái hồn.

Anh kể em nghe một cô. Cô làm văn phòng, hăm mấy tuổi, kiệt sức, cái kiểu kiệt sức mà tối về nằm lướt điện thoại tới khuya rồi sáng dậy còn mệt hơn. Một bữa, không hiểu sao, cô tạt vô tiệm sách cũ mua một cuốn tập với hộp màu rẻ tiền — thứ con nít hay xài. Tối đó, thay vì lướt, cô ngồi vẽ. Vẽ xấu thấy ghê. Vẽ cái ly trên bàn, méo xẹo. Không ai coi, không đăng đâu hết, không ai khen. Mà lạ — vẽ xong cái ly méo đó, lần đầu sau nhiều tháng cô thấy trong người lặng xuống, cái lặng mà lướt cả ngàn cái video không cho được. Cô kể với anh: "Em vẽ xấu lắm anh, mà em thấy như em vừa được trả lại cho em." Em nghe cái câu đó chưa — được trả lại cho em. Cô đó không thành họa sĩ, tới giờ vẫn vẽ xấu. Mà cái cuốn tập vẽ xấu đó đã kéo cô ra khỏi cái mép vực của mấy tháng trống rỗng. Đó là cái "vô dụng" cứu người. Một cái ly vẽ méo, không ra tiền, không ai thấy — mà nó giữ một con người.

Cho nên em đừng đợi mình giỏi rồi mới làm. Cái đẹp em tự làm không phải để khoe, không phải để hay — nó là để em được làm người tạo ra, dù chỉ mười lăm phút trong ngày. Hát một câu trong lúc rửa chén. Trồng một chậu cây ngoài hiên chẳng ra trái gì. Viết vài dòng không ai đọc. Nấu một món cho tử tế thay vì nuốt đại cho xong. Mấy cái đó, không cái nào "có ích" theo cây thước của Khoa. Mà mỗi cái là một hơi ấm em tự thắp trong căn nhà của mình.

Tối nay, thay vì lướt, em cho một thứ đẹp trọn vẹn con mắt và lỗ tai của em, hai ba chục phút thôi. Một thứ, làm cho tới.

Cụ thể: chọn một album nhạc em từng thương — không phải nhạc làm nền, mà ngồi nghe nó, mắt nhắm lại, điện thoại úp xuống hoặc để phòng khác. Hoặc lấy một cuốn truyện, một cuốn tiểu thuyết thật chứ không phải sách kỹ năng, đọc chậm mười trang. Hoặc đơn giản hơn: ra hiên, ngồi yên, nhìn trời tối dần, không làm gì hết. Một thứ. Chậm. Trọn.

Rồi quan sát kỹ một điều, vì cái học nằm ở chỗ quan sát: sau hai ba chục phút đó, trong người em thấy sao? So nó với cái cảm giác sau khi em lướt điện thoại hai ba chục phút. Một bên để lại cái đầy và cái lặng. Một bên để lại cái trống và cái xốn xang. Khi em thấy rõ cái khác đó bằng chính người mình — không phải vì anh nói — em sẽ tự biết cái nào là nước trong, cái nào là nước đục.

Và một việc làm một lần, hưởng dài: lập cho mình một cái "kho đẹp" nho nhỏ. Một playlist mấy bài hát chạm được em. Một danh sách ba cuốn sách em sẽ đọc. Để đó. Để cái giếng trong người em lúc nào cũng có sẵn nước trong mà múc, khỏi phải đi hớp nước đục mỗi khi khát.