Kiếm tiền chính trực trong thời đại mới

Vy muốn kiếm nhiều tiền hơn. Nhưng nó kẹt giữa hai cái suy nghĩ, và cả hai đều trói chân nó.

Suy nghĩ thứ nhất: "Muốn nhiều tiền hơn thì phải làm nhiều giờ hơn." Nên Vy nhận thêm việc, làm thêm giờ, cày tối mặt — kiệt sức, mà thu nhập nhích lên chẳng bao nhiêu, vì một ngày chỉ có hai mươi bốn giờ, làm sao cày thêm mãi được. Suy nghĩ thứ hai, nằm sâu hơn: một phần trong Vy thấy "kiếm nhiều tiền nghe có gì đó tham lam, xấu xa; người giàu chắc phải gian, phải lừa, phải đạp lên người khác". Cái suy nghĩ đó làm Vy vừa muốn tiền vừa thấy tội lỗi khi muốn, nên nó không dám thật sự lao tới.

Vy có một người quen — một chị làm nghề tay nghề bình thường, nhưng chị giỏi một thứ và đem dạy lại cho người khác. Chị quay mấy bài hướng dẫn, làm khóa học, bán cho hàng trăm người cần học cái đó. Chị làm một lần, bán nhiều lần, kiếm được cả lúc đang ngủ. Chị không cày nhiều giờ hơn Vy, không gian dối ai — chị chỉ hiểu một điều mà Vy chưa hiểu.

Em có đang kẹt như Vy không — vừa muốn khá hơn, vừa nghĩ muốn nhiều tiền là tham, lại vừa tin rằng cách duy nhất là bán thêm sức, bán thêm giờ?

Anh phải gỡ cho em hai cái suy nghĩ sai trước, vì chúng trói chân em ngay từ vạch xuất phát.

Cái sai thứ nhất: "muốn nhiều tiền là tham, là xấu." Không. Tiền chỉ là một công cụ, và một công cụ thì không tốt không xấu — nó tốt hay xấu là do cách kiếm và cách dùng. Tiền kiếm bằng cách chính trực, dùng để lo cho mình, cho người thân, để giúp người, để làm điều tốt — thì đồng tiền đó là đồng tiền lành, và muốn nó là chuyện đáng quý, không có gì phải xấu hổ. Cái xấu không nằm ở chỗ muốn tiền; nó nằm ở chỗ kiếm tiền bằng cách hại người, hoặc thờ tiền tới mức bán rẻ mọi thứ khác. Em đừng để cái mặc cảm "muốn tiền là tham" làm em không dám kiếm tiền một cách đàng hoàng — vì người tử tế mà nghèo túng thì khó mà giúp được ai, kể cả chính mình.

Cái sai thứ hai, cái trói Vy cày tới kiệt: "muốn nhiều tiền phải bán nhiều giờ hơn." Đây là cái trần thấp mà phần lớn người ta mắc kẹt cả đời mà không biết. Vì nếu cách duy nhất để kiếm thêm là làm thêm giờ, thì em bị chặn ngay: một ngày chỉ có hai mươi bốn giờ, sức người có hạn, cày tới đâu cũng có một cái trần, và đụng trần rồi thì muốn thêm cũng không được, chỉ còn nước kiệt sức. Người bán giờ kiếm tiền giống người gánh nước bằng đôi vai — gánh khỏe tới đâu cũng chỉ gánh được bấy nhiêu, và hết sức là hết nước.

Giờ tới cái sự thật cốt lõi, cái mà người quen của Vy hiểu còn Vy thì chưa, cái mà hiểu được nó là đổi cả cách em kiếm tiền cả đời: người ta không trả tiền cho công sức em bỏ ra — người ta trả tiền cho giá trị em tạo ra, cho cái nỗi đau em giải được, cho cái vấn đề em gỡ được cho họ. Em đọc lại câu đó. Không ai trả em vì em làm cực, làm nhiều giờ, đổ nhiều mồ hôi. Người ta trả em vì cái em làm ra giải quyết được một cái gì đó cho họ. Hai người cùng đổ mồ hôi như nhau, nhưng người giải được vấn đề lớn hơn cho nhiều người hơn thì được trả nhiều hơn gấp bội — dù có khi còn ít cực hơn. Cái quyết định số tiền không phải lượng mồ hôi, mà là lượng giá trị.

Hiểu cái đó rồi, em thấy ra có hai cách kiếm tiền khác hẳn nhau. Cách thứ nhất là đổi thời gian lấy tiền: làm một giờ được trả một giờ, làm thuê theo công, gánh nước bằng vai. Cách này chắc chắn, nhưng trần thấp, và dừng tay là dừng tiền. Cách thứ hai là tạo ra giá trị nhân lên được: làm một lần mà phục vụ được nhiều người, giải một vấn đề cho cả trăm người cùng lúc, xây một thứ chạy được cả khi mình ngủ. Như chị quen của Vy: chị bỏ công làm một khóa học một lần, rồi nó bán được cho hàng trăm người — công bỏ ra một lần, giá trị nhân lên nhiều lần. Đó là vì sao chị kiếm được cả lúc ngủ mà không cày nhiều giờ hơn ai. Người trẻ nên hiểu sự khác nhau này sớm, để dần dần dịch chuyển một phần đời mình từ chỗ chỉ-bán-giờ sang chỗ tạo-giá-trị-nhân-lên — không phải bỏ hẳn việc làm công, mà là bắt đầu xây thêm cái thứ hai bên cạnh.

Và đây là chỗ thời của em may mắn hơn thời cha mẹ rất nhiều: cái internet đã hạ cái rào cản xuống thấp chưa từng có. Ngày xưa, muốn bán cái gì cho nhiều người phải có nhà xưởng, có vốn lớn, có cửa hàng. Bây giờ, một người với một kỹ năng và một cái điện thoại có thể tiếp cận cả nước, cả thế giới. Em biết một thứ gì đó, em dạy lại được; em làm được một thứ, em làm dịch vụ cho người ở xa; em có một kỹ năng số, em bán nó cho khách khắp nơi. Cái kỹ năng em tích được — nhớ chương cái lõi của nghề chứ — chính là cái em đem ra tạo giá trị. Thời này, người biết biến một kỹ năng thành một thứ phục vụ được nhiều người là người mở được cái trần thu nhập mà người chỉ biết bán giờ không bao giờ chạm tới.

Anh phải nói rõ chữ "chính trực", vì nó không chỉ là chuyện đạo đức — nó là một chiến lược kiếm tiền khôn ngoan đường dài. Em kiếm tiền bằng cách lừa, bằng cách bán cái dối, thì được một lần, rồi mất uy tín, rồi hết khách, hết cửa làm ăn — vì đời nhỏ lắm, tiếng dữ đồn nhanh. Còn em kiếm tiền bằng cách tạo ra giá trị thật, giữ chữ tín với khách, thì khách quay lại, khách giới thiệu người khác, và cái guồng đó nuôi em bền cả đời. Cái sổ chữ tín em xây từ mấy phần trước, tới đây nó thành tài sản kiếm tiền thật sự: người ta làm ăn với người mình tin. Chính trực không phải cái giá em phải trả để kiếm tiền; nó chính là cái làm em kiếm được tiền lâu dài. Kẻ gian thắng vài ván đầu rồi thua cả ván đời; người chính trực có thể chậm hơn lúc đầu, nhưng thắng đường dài.

Anh mở rộng cho em một cách nhìn về thu nhập mà người hiểu sớm thì cả đời đỡ kẹt: tiền vào túi em có thể tới từ bốn nguồn khác nhau, và phần lớn người ta cả đời chỉ biết một nguồn. Nguồn thứ nhất là làm công ăn lương — em bán sức, bán giờ cho một người chủ. Nguồn thứ hai là tự làm — em tự hành nghề, tự kiếm khách, không có chủ nhưng vẫn đổi giờ lấy tiền, hết tay là hết tiền. Nguồn thứ ba là kinh doanh có hệ thống — em xây một cái guồng, có người làm, có quy trình, chạy được cả khi em vắng mặt. Nguồn thứ tư là đầu tư — tiền của em làm việc cho em, đẻ ra tiền mà em không phải bỏ sức. Em để ý: hai nguồn đầu là đổi sức và giờ lấy tiền, có trần, dừng tay là dừng tiền; hai nguồn sau là tạo ra cái guồng và để tiền tự chạy, không bị trần giờ giấc. Anh không bảo em phải có cả bốn ngay — người trẻ gần như ai cũng bắt đầu từ nguồn một. Nhưng anh muốn em biết bản đồ này, để cả đời em từng bước dịch dần một phần mình từ chỗ chỉ-bán-giờ sang chỗ xây-được-guồng và để-tiền-làm-việc. Người không biết bản đồ này thì cắm đầu bán giờ tới già; người biết nó thì luôn để mắt tìm đường mở thêm một nguồn.

Từ đó ra một sự phân biệt mà anh xin em khắc vào, vì nó định đoạt em giàu dần hay nghèo dần: tài sản và tiêu sản. Tài sản là cái bỏ tiền vào túi em — cái sinh ra thu nhập, cái lớn lên theo thời gian, cái làm việc cho em. Tiêu sản là cái móc tiền ra khỏi túi em — cái ngốn tiền nuôi, cái mất giá dần, cái bắt em phục vụ nó. Cái khôn của người làm chủ đồng tiền là: dùng tiền để mua tài sản trước, rồi để cái tài sản đó đẻ ra tiền, rồi mới lấy tiền lời đó mua tiêu sản mình thích. Còn cái dại phổ biến là: vừa có tiền là lao vào mua tiêu sản — đồ đắt tiền, xe sang trả góp, mấy món để khoe — rồi suốt đời còng lưng nuôi đám tiêu sản đó. Em nhớ chương trước về nợ tiêu dùng chứ — phần lớn cái người ta vay để mua là tiêu sản, là cái rút ruột em chứ không nuôi em. Người giàu dần là người kiên nhẫn gom tài sản trước; người mãi chật vật là người gom tiêu sản trước.

Anh cũng phải nói cho em một sự thật mà người sốt ruột không chịu nghe: kiếm tiền tử tế cần thời gian, vì nó được xây trên uy tín và kỹ năng, mà hai cái đó không có ngay được. Người quen của Vy bán được khóa học cho hàng trăm người không phải nhờ may — nhờ chị đã giỏi cái nghề đó nhiều năm, đã được người ta tin. Cái uy tín đó, cái kỹ năng đó, là cả một quá trình tích. Cho nên đừng nản khi mới bắt đầu mà chưa thấy tiền — em đang ở giai đoạn xây nền, giai đoạn cái cây chưa ra quả nhưng rễ đang ăn sâu. Người bỏ cuộc ở giai đoạn này y như người đào giếng gần tới mạch nước thì ngừng. Còn một bí quyết ngược đời mà người khôn nào cũng biết: cho đi giá trị trước khi đòi tiền. Em giúp người ta thật lòng, chỉ cho người ta cái hay, làm tốt phần việc của mình hơn cái người ta trả — thì em đang gieo những hạt uy tín, và uy tín đó về sau đẻ ra cơ hội, đẻ ra khách, đẻ ra tiền, theo cách mà cái kẻ lúc nào cũng tính toán "được gì mới làm" không bao giờ có được. Người cho đi giá trị trước thì đời trả lại sau, thường là gấp bội; kẻ đòi trước cho sau thì đời cũng dè chừng mà giữ lại.

Anh kể em nghe một chuyện, để em thấy cái "biến kỹ năng thành thu nhập" nó cụ thể ra sao, không phải chuyện trên trời. Có một bạn trẻ, làm công ăn lương bình thường, nhưng rảnh rỗi bạn rành nấu mấy món ăn quê. Lúc đầu bạn chỉ nấu cho gia đình, bạn bè khen. Rồi bạn nghĩ: nhiều người xa quê thèm mấy món này mà không biết nấu — đó là một nỗi thèm, một nhu cầu. Bạn bắt đầu quay mấy đoạn hướng dẫn ngắn, chỉ cách nấu, đăng lên mạng. Lúc đầu vài người coi, rồi nhiều dần, vì cái bạn cho đi là thật, là hữu ích. Tới một lúc, người ta hỏi mua công thức, hỏi đặt gia vị bạn pha sẵn, hỏi bạn mở lớp dạy online. Từ một kỹ năng tưởng tầm thường — nấu mấy món quê — bạn dựng được một nguồn thu nhập mới, mà cái nguồn đó nhân lên được: một đoạn hướng dẫn quay một lần, hàng ngàn người coi và học. Bạn không cày thêm giờ ở công ty; bạn lấy một thứ mình vốn làm được, đem giải một nỗi thèm của người khác, và để nó nhân lên qua cái màn hình. Cái chìa khóa không phải bạn giỏi hơn ai — là bạn nhìn ra chỗ "cái mình làm được" gặp "cái người ta cần", rồi chịu cho đi giá trị thật trước khi nghĩ tới thu tiền.

Anh kể thêm một chuyện để em thấy sức của việc cho đi trước. Có một người thợ, ai hỏi gì về nghề cũng chỉ tận tình, không giấu, không tính toán "chỉ thì mất khách". Nhiều người tưởng làm vậy là dại — chỉ hết bí quyết thì ai thuê. Nhưng điều xảy ra ngược lại: vì người thợ đó rộng rãi chỉ dạy, ai cũng quý, ai cần việc cũng nghĩ tới anh đầu tiên, ai có mối ngon cũng giới thiệu cho anh. Cái uy tín "người tử tế, giỏi nghề, không giấu nghề" đó, qua năm tháng, đẻ ra nhiều việc và nhiều tiền hơn hẳn mấy người khư khư giữ bí quyết mà keo kiệt với người. Anh cho đi cái biết, và đời trả lại anh bằng cơ hội. Đó là cái nghịch lý mà người tính toán ngắn không hiểu: trong chuyện kiếm tiền tử tế, cho đi giá trị trước thường là cách thu về bền nhất.

Hôm nay em đổi cái câu hỏi trong đầu. Bấy lâu em hỏi "làm sao để kiếm nhiều tiền hơn" — và câu đó thường dẫn em tới chỗ cày thêm giờ. Đổi thành câu này: "Mình giải được nỗi đau gì, gỡ được vấn đề gì cho người khác?" Vì đó mới là chỗ tiền thật sự đến từ.

Rồi lấy giấy, kẻ hai cột. Cột một: những kỹ năng, những cái mình làm được, mình biết. Cột hai: những nhu cầu, những nỗi đau, những vấn đề mà người quanh mình đang cần gỡ. Rồi tìm chỗ hai cột giao nhau — chỗ một cái mình làm được gặp một cái người ta cần. Đó là điểm khởi đầu của một cách kiếm tiền chính trực, và có khi là một cách nhân-lên-được.

Việc cụ thể: chọn một chỗ giao đó, và thử nhỏ một cách tạo giá trị nhân lên — dạy lại một thứ mình rành cho vài người, làm thử một dịch vụ, một sản phẩm nhỏ. Bắt đầu nhỏ, giải một vấn đề nhỏ cho một nhóm người, rồi lớn dần.

Quan sát một điều cho rõ trong đời mình: phân biệt cho được hai loại thu nhập — cái thu nhập đổi-giờ (làm thì có, nghỉ thì hết) và cái thu nhập tạo-giá-trị (làm một lần, nhận nhiều lần). Thấy được sự khác nhau đó, em sẽ bắt đầu lái đời mình, từng chút một, về phía cái thứ hai — và đó là chỗ cái trần thu nhập của em được nhấc lên.