Đi làm thuê cho ra hồn

Khoa ra trường, đi làm chỗ đầu tiên. Mộng vỡ ngay tuần đầu.

Trong đầu Khoa, đi làm là được giao việc lớn, được trổ tài, được người ta nể cái đứa tốt nghiệp loại khá. Thực tế: nó được giao photo tài liệu, nhập số liệu vào bảng tính, đi lấy cà phê, làm mấy việc lặt vặt mà nó thấy "đứa nào làm chẳng được, cần gì học bốn năm". Sếp thì khó, ít khen, hay nhắc lỗi, giao việc cộc lốc. Lương thì thấp, thấp hơn cả con số nó mơ. Khoa ngột. Nó bắt đầu nghĩ: "Công ty này không xứng với mình. Mình bị bóc lột. Làm cho có rồi kiếm chỗ khác."

Cùng vào đợt đó có Nam, bạn cùng khóa Khoa. Nam cũng bị giao mấy việc lặt vặt y vậy, lương y vậy, sếp y vậy. Nhưng Nam làm khác. Việc nhỏ Nam cũng làm cho gọn gàng, sạch sẽ. Làm xong phần mình, Nam hỏi "anh có cần em phụ gì thêm không". Nam để ý cách mọi người làm, hỏi han, ghi chép. Sáu tháng sau, Khoa vẫn ngồi nhập liệu và càu nhàu, còn Nam đã được sếp tin, giao cho một phần việc thật, bắt đầu được vào mấy cuộc họp quan trọng.

Cùng một chỗ làm, cùng một xuất phát, mà hai đứa đi hai hướng. Em có đang là Khoa, ngồi càu nhàu "chỗ này không xứng với mình", trong khi đứa bên cạnh đang lặng lẽ biến đúng cái chỗ đó thành bệ phóng không?

Anh đảo cho em một cái nhìn, và nếu em nhận được cái nhìn này thì mấy năm làm thuê đầu đời của em sẽ khác hẳn. Người ta quen nghĩ đi làm thuê là bán mình — bán thời gian, bán sức, đổi lấy đồng lương, lời lãi về tay chủ. Nhìn vậy thì đi làm là chịu đựng, là chờ hết giờ, là đếm ngày lãnh lương. Anh nói cho em một cách nhìn khác, đúng hơn và lời hơn nhiều: đi làm thuê, nhất là mấy năm đầu, là đi học một cái nghề mà còn được trả tiền.

Em nghĩ kỹ coi. Bình thường muốn học một nghề cho tới nơi, em phải trả tiền — học phí, thời gian. Còn đi làm thuê thì ngược lại: em được học nghề thật, học trong môi trường thật, học từ người đã làm lâu, học cách cả một bộ máy vận hành — mà em không phải trả học phí, người ta còn trả lương cho em. Đó là một vụ hời, nếu em biết nhìn. Người khôn coi chỗ làm đầu đời là một ngôi trường có lương, và họ tới đó để vơ vét cho hết cái có thể học. Người dại coi nó là chỗ bị bóc lột, làm cho xong, ra về tay không kiến thức — mất luôn cái cơ hội học mà người ta đang trả tiền cho mình để học.

Từ cái nhìn đó ra một thái độ, và thái độ này quyết định gần như tất cả: làm hơn phần mình một chút. Đây là chỗ Khoa và Nam rẽ hai đường. Người làm đúng phần mình, không hơn không kém, thì mãi ở đúng cái phần đó — vì người ta không có lý do gì để giao thêm. Người làm hơn phần mình một chút — chủ động nhận, để ý, làm gọn cả những việc không ai đòi tới mức đó — thì được giao việc lớn dần, học nhanh hơn, được tin hơn. Anh phải nói rõ kẻo em hiểu lầm: "làm hơn phần mình" không phải là ngu ngốc để bị lợi dụng, không phải là cày như trâu cho người ta hưởng. Nó là một khoản đầu tư vào chính em — em bỏ thêm chút công để biến chỗ làm thành trường học của mình, và cái em thu về là kỹ năng, là sự tin cậy, là cơ hội, những thứ theo em đi suốt sự nghiệp chứ không ở lại với công ty.

Giờ anh gỡ cái ảo tưởng giết nhiều người trẻ nhất: "việc này không xứng tầm tôi". Đứa mới ra trường nào cũng ngầm nghĩ mình giỏi hơn cái việc lặt vặt được giao. Sự thật phũ phàng: mấy việc nhỏ đó là một bài kiểm tra. Người ta giao việc nhỏ để coi em có làm tử tế không, có đáng tin không, trước khi dám giao việc lớn — vì không ai giao cả gia tài cho một đứa chưa chứng minh được nó giữ nổi một món nhỏ. Em làm việc nhỏ cẩu thả vì "không xứng tầm", thì em vừa tự tay đóng lại cánh cửa việc lớn — vì người ta nhìn vào và kết luận: đứa này việc nhỏ còn làm không xong, giao việc lớn sao được. Coi thường việc nhỏ chính là dấu hiệu rõ nhất của một người sẽ không bao giờ được giao việc lớn. Em nhớ cái cốc đầy ở chương trước chứ — cái tôi phồng lên "tôi xứng hơn cái này" cũng là một cái cốc đầy, nó bịt mất đường lên của chính em.

Về cái sếp khó — anh biết nó làm em ngột. Nhưng em phân biệt cho rõ hai loại. Có loại sếp khó-mà-công: đòi hỏi cao, ít khen, nhắc lỗi thẳng, nhưng công bằng và dạy được em nhiều. Loại này thật ra là may, vì một ông sếp khó tính mà giỏi có thể dạy em trong một năm bằng người khác dạy năm năm — cái khó của ổng là cái lò rèn em. Và có loại sếp độc hại thật: sỉ nhục, bất công, lấy công em làm của mình, đối xử không ra con người. Loại này thì khác, anh nói ở cuối. Với sếp khó-mà-công, em học cách làm việc với họ: hiểu họ cần gì, báo cáo cho rõ ràng đừng để họ phải đi tìm em, làm xong việc thì nói, gặp vướng thì báo sớm chứ đừng giấu. Đừng đối đầu cảm tính, đừng giận dỗi như con nít. Biết làm việc với một người khó là một kỹ năng, mà kỹ năng đó em xài cả đời.

Về đồng nghiệp: chỗ làm là một xã hội thu nhỏ, có người tốt người xấu, có cả cái gọi là chính trị công sở — bè phái, nói xấu sau lưng, tranh công đổ lỗi. Nguyên tắc của em giữa cái đó nên đơn giản và cứng: tử tế với mọi người, giữ chữ tín, làm cho được việc, và đừng nhảy vào mấy cái bè phái nói xấu. Cái uy tín em xây ở chỗ làm đầu đời nó theo em xa hơn em tưởng — vì mỗi ngành thật ra rất nhỏ, người ta biết nhau, tiếng lành tiếng dữ đồn nhanh. Cái tiếng "đứa đó làm được việc, đáng tin" là một tài sản; cái tiếng "đứa đó hay đâm thọc, hay trốn việc" là một cái án theo em qua nhiều chỗ làm.

Để anh chốt lại bằng một cách nhìn giúp em chọn đúng cả đời: từ một công việc, em luôn lấy đi hai thứ. Một là tiền — đồng lương. Hai là vốn — kỹ năng học được, kinh nghiệm tích được, quan hệ gây được, uy tín dựng được. Tiền thì tiêu là hết. Vốn thì theo em mãi, và nó đẻ ra tiền gấp bội về sau. Người mới đi làm chỉ nhìn tiền thì hay chọn sai — bỏ chỗ học được nhiều để qua chỗ lương nhỉnh hơn chút mà chẳng học thêm gì. Người nhìn vốn thì sẵn sàng làm một chỗ lương thấp hơn nếu chỗ đó cho mình học nhiều hơn, vì họ biết cái vốn đó vài năm sau sẽ thành đồng lương lớn hơn nhiều. Mấy năm đầu đời, ưu tiên chỗ cho em vốn, đừng ham chỗ cho em vài đồng lương lẻ.

Cuối cùng, cái vế ngược, để em đừng hiểu thành cam chịu mọi thứ: thái độ "cho đi trước, học cho nhiều" này chỉ đúng ở nơi em thật sự học được và được đối xử như con người. Nếu em rơi vào chỗ bóc lột thật — quỵt lương, sỉ nhục, vắt kiệt mà không cho em học được gì, môi trường độc hại hủy hoại sức khỏe tinh thần em — thì đó là chuyện khác, và việc của em là đi, đi sớm. Phân biệt cho rõ: "trả một cái giá để học một cái nghề" thì chấp nhận, đó là đầu tư; còn "bị lợi dụng mà chẳng học được gì, lại còn bị bào mòn" thì phải rút. Tận tâm không có nghĩa là ngu ngốc; nhẫn nại không có nghĩa là cam chịu bị chà đạp.

Hôm nay em đổi cái câu hỏi trong đầu mình. Bấy lâu em hỏi "công ty này trả mình đã xứng chưa, có bóc lột mình không". Đổi thành câu này: "Ở đây mình đang học được gì, mình lấy đi được cái vốn gì?" Lấy giấy ra, liệt kê thật: chỗ làm này đang dạy em kỹ năng gì, cho em kinh nghiệm gì, cho em gặp những ai. Nếu danh sách đó dài, thì dù lương thấp, em đang ở đúng chỗ. Nếu danh sách đó trống trơn sau một thời gian dài, thì đó mới là lúc tính chuyện đi.

Rồi hôm nay, làm hơn phần mình đúng một việc. Một việc thôi: nhận một việc không ai bắt em nhận, hoặc làm tốt hơn hẳn mức người ta đòi một việc em đang làm cho qua. Đừng ồn ào, đừng kể công. Cứ lặng lẽ làm hơn một chút.

Quan sát hai điều. Thứ nhất, theo thời gian: cái thái độ làm-hơn-phần-mình đó thay đổi cách sếp và đồng nghiệp nhìn em ra sao, và nó mở ra những việc gì mà trước đây không ai giao. Thứ hai, ngay trong em: làm việc với tâm thế "đi học có lương" có làm mỗi ngày đi làm của em nhẹ hơn, có nghĩa hơn cái tâm thế "bị bóc lột, làm cho xong" không. Cùng một công việc, cùng một cái bàn — mà đổi cái nhìn thì đổi cả cái đời sống mỗi ngày của em ở đó.