Đại học, học nghề, hay tự học: đường nào hợp mình?

Tâm rớt nguyện vọng một. Cả nhà ngồi lại.

Ba đặt vấn đề trước, giọng chắc nịch: "Ráng ôn năm sau thi lại. Phải có cái bằng đại học cho bằng bạn bằng bè. Không bằng cấp thì sau này làm gì, ai coi ra gì." Mẹ ngồi cạnh, lo lắng, gật theo ba. Trong cái phòng khách đó, con đường của Tâm dường như đã được vẽ sẵn: thi lại, vào đại học, lấy bằng, xong.

Mà Tâm thì ngồi im, trong đầu chạy những hình ảnh khác. Anh họ nó, tốt nghiệp đại học bốn năm, ngành nghe kêu, ra trường nộp hồ sơ khắp nơi, giờ chạy xe ôm công nghệ, tấm bằng cất trong tủ. Mấy anh chị trong xóm cũng vậy — có bằng mà làm trái ngành, lương ba cọc ba đồng, hoặc thất nghiệp ở nhà. Trong khi đó, thằng bạn cấp hai của Tâm, học hành làng nhàng, đi học nghề sửa xe máy, giờ mở tiệm riêng, tay nghề cứng, khách đông, sống khỏe re.

Tâm hoang mang tới mức không nói nên lời. Học đại học để rồi cũng chạy Grab thì học làm gì? Mà không học thì làm gì — chẳng lẽ cả đời chạy xe? Nó đứng giữa một ngã ba: một bên là áp lực và niềm tin của cả gia đình, một bên là cái thực tế phũ phàng nó thấy mỗi ngày ngoài đường.

Em có đang đứng ở cái ngã ba đó không — chỗ mà người lớn bảo phải đi đường này, còn mắt em thì thấy đường đó đầy người đi rồi mà chẳng tới đâu?

Anh vào thẳng cái gốc của sự hoang mang, vì gỡ được gốc thì mấy nhánh tự sáng ra. Cái làm Tâm rối không phải thiếu thông tin. Là nó đang bị kẹt giữa hai cái khung sai, mà cả hai đều cực đoan.

Khung sai thứ nhất là của ba Tâm, cũng là của cả một thế hệ cha mẹ: "Đại học là con đường duy nhất, có bằng là có bảo đảm." Cái khung này không phải ba sai hay ba dại — nó đúng với thời của ba. Hồi đó, người có bằng đại học hiếm, cả làng vài người, nên tấm bằng là một tấm vé hiếm, cầm nó là gần như chắc có chỗ tốt. Nhưng thời đã đổi. Bây giờ bằng đại học không còn hiếm — ra ngõ gặp cử nhân. Cái gì nhiều quá thì hết quý. Tấm vé từng hiếm giờ ai cũng cầm một cái, nên cầm nó không còn bảo đảm điều gì nữa. Ba giữ cái khung cũ và áp lên thời mới, nên nó lệch.

Nhưng — và đây là chỗ tuổi em hay mắc — đừng vội nhảy sang khung sai thứ hai, cái khung ngược lại đang lan trong giới trẻ: "Bằng cấp giờ vô dụng, học đại học là phí thời gian, bỏ học đi làm liền cho khỏe." Cái khung này nghe ngầu, nghe nổi loạn, mà nó cũng sai y như cái kia, chỉ sai về phía ngược. Vì có biết bao nghề mà thiếu cái nền đại học là không làm được, và có biết bao người tấm bằng đó mở cho họ cánh cửa đầu đời.

Cả hai khung đều sai vì cùng phạm một lỗi: lấy tấm bằng làm trung tâm câu chuyện. Mà tấm bằng không phải trung tâm. Trung tâm là cái khác, và đây là tầng quan trọng nhất của cả chương — anh xin em đọc thật chậm.

Cái mà đời thật, người tuyển dụng thật, khách hàng thật trả tiền cho em — không phải tấm bằng. Là năng lực. Là cái em làm được. Tấm bằng chẳng qua là một tờ giấy nói rằng em có năng lực. Nếu tờ giấy nói có mà thực ra em không có — học cho qua, lấy bằng cho xong, mà tay nghề rỗng — thì tờ giấy đó vô dụng, và em thành cái anh họ chạy Grab. Ngược lại, nếu em có năng lực thật mà không có tờ giấy, thì ở rất nhiều nghề, người ta vẫn trả tiền cho em, vì người ta mua cái em làm được, đâu mua tờ giấy. Đó là lý do thằng bạn sửa xe của Tâm sống khỏe: nó không có bằng, nhưng nó có cái tay nghề thật mà người ta cần và chịu trả tiền.

Em thấy chưa? Câu hỏi thật không phải "có nên lấy bằng đại học không". Câu hỏi thật là: "Làm sao mình có được năng lực thật?" Và đại học chỉ là một trong nhiều con đường dẫn tới năng lực, không phải con đường duy nhất, cũng không phải con đường tệ. Hỏi đúng câu này rồi, ngã ba của Tâm tự nhiên sáng ra.

Giờ mình soi ba con đường, thẳng thắn, mỗi đường được gì mất gì, hợp với ai.

Đại học hợp khi nào? Khi cái nghề em nhắm tới đòi một nền tảng lý thuyết sâu và rộng, hoặc bắt buộc phải có bằng mới được hành nghề — bác sĩ, kỹ sư, luật sư, giáo viên, dược sĩ. Mấy nghề đó, không có cái nền bốn năm đó thì em không làm được, chấm hết. Đại học cho em nền hệ thống, cho em môi trường, cho em mạng lưới bạn bè đồng môn theo em cả đời, và ở nhiều nơi nó là tấm vé qua cửa vòng đầu. Cái giá phải trả: bốn năm thời gian, một khoản tiền không nhỏ, và một rủi ro thật — học xong cái ngành mà thị trường không cần. Nhưng anh phải nói thẳng cái bẫy lớn nhất của đại học, cái bẫy giết cái anh họ chạy Grab: học đại học mà học thụ động, ngồi cho hết bốn năm, chỉ nhắm lấy tấm bằng, không tích được năng lực thật nào. Đại học chỉ đáng đồng tiền nếu em dùng nó để xây năng lực. Em vào đó như vào một phòng tập với đủ dụng cụ — mà em không tập, chỉ tới điểm danh rồi về, thì bốn năm sau em ra với một tờ giấy và một cái đầu rỗng. Cái bằng không cứu được người không chịu học bên dưới cái bằng.

Học nghề hợp khi nào? Khi em nhắm một nghề có tay nghề cụ thể, làm được là ra tiền — sửa xe, nấu ăn, làm tóc, thợ điện, thợ hàn, kỹ thuật viên, và cả lập trình ứng dụng. Học nghề được cái nhanh (một hai năm), rẻ hơn nhiều, và ra nghề là cầm tiền được ngay vì xã hội đang thiếu thợ giỏi trầm trọng. Cái giá phải trả không phải tiền hay thời gian — là cái định kiến. Cái định kiến rằng "học nghề là dành cho đứa học dốt, là kém sang". Anh nói thẳng với em: cái định kiến đó vừa sai vừa đang giết người. Một người thợ giỏi sống khỏe hơn, được trọng hơn, kiếm nhiều hơn một cử nhân làng nhàng — đó là sự thật của thời này, dù miệng người ta chưa chịu nói ra. Em mà để cái sĩ diện "phải có chữ đại học" cản em đi một con đường hợp với mình, thì em đang trả một cái giá rất đắt cho một thứ rất rỗng.

Tự học hợp khi nào? Đây là con đường thời nay mở ra mà thời ba mẹ không có. Khi cái nghề em nhắm là nghề kỹ năng, chứng minh được bằng sản phẩm — lập trình, thiết kế, viết lách, marketing, dựng phim, nhiếp ảnh — thì cả một kho kiến thức khổng lồ đang nằm miễn phí trên mạng, chờ em lấy. Tự học được cái rẻ nhất, tự do nhất, đi đúng nhịp của mình. Cái giá phải trả thì nặng theo kiểu khác: nó đòi một thứ kỷ luật khủng khiếp. Không có thầy điểm danh, không có lịch ép, không có bạn cùng lớp — chỉ có em với chính em. Đây đúng là chỗ cái sổ chữ tín và cái khả năng ở lại giữa cánh đồng ở mấy chương trước trở thành sống còn: không có hai cái đó thì tự học chỉ là một danh sách khóa học bỏ dở. Và vì không có bằng, em phải chứng minh năng lực bằng cái khó cãi hơn cả bằng: sản phẩm thật, kết quả thật, cái em đã làm được mà người ta sờ thấy.

Vậy chọn đường nào? Câu trả lời không phải "đường nào tốt nhất" — không có đường tốt nhất cho mọi người, có người hợp đường này có người hợp đường kia. Câu trả lời nằm ở hai câu hỏi con. Thứ nhất: nghề em nhắm có bắt buộc tấm bằng không? Bác sĩ thì bắt buộc, không bàn. Lập trình viên, người kinh doanh, người làm sáng tạo thì phần lớn không — người ta coi em làm được gì, không coi bằng. Thứ hai: em học kiểu nào thì vô? Có người cần khuôn khổ, cần bị ép, cần môi trường — người đó hợp đại học hoặc trường nghề. Có người tự kỷ luật được, tự mò được — người đó tự học bay nhanh hơn. Biết mình thuộc loại nào, em đỡ chọn lầm đường.

Cuối cùng, anh phải vạch ra cái bẫy thật mà rất nhiều người rơi vào mà không hay: dùng đại học làm chỗ trốn. Trốn cái gì? Trốn câu hỏi đáng sợ "mình thật sự muốn làm gì với đời mình". Vì không biết làm gì, vì sợ phải đối diện đời, vì "ai cũng học nên mình cũng học", người ta đâm đầu vào đại học như một cách trì hoãn việc trưởng thành thêm bốn năm. Học cho có, học vì quán tính. Bốn năm trôi qua, tốt nghiệp, và họ vẫn không biết mình muốn gì — chỉ khác là giờ đã mất bốn năm và một mớ tiền. Đại học không phải cái hang để trú khỏi đời. Nếu em chưa biết mình muốn gì, thì việc của em không phải vội nhảy vào đại học cho có chỗ — việc của em là đi thử, đi tìm, đúng như chương sau sẽ nói. Đừng lấy một quyết định lớn ra để né một câu hỏi khó.

Còn cái áp lực gia đình — anh biết nó thật và nặng, nhất là ở xứ mình. Ba muốn em có bằng không phải vì ba ác. Vì ba thương, vì trong khung của ba bằng cấp là bảo đảm, và vì ba cũng có cái sĩ diện với họ hàng làng xóm. Em hiểu cho lòng ba. Nhưng đời em thì em sống, không phải ba sống thay. Cách xử không phải cãi tay đôi cho ba cứng họng — cãi thắng ba thì được câu nói mà mất tình. Cách xử là: hiểu lòng ba trước, rồi trình bày con đường em chọn bằng một kế hoạch cụ thể, rõ ràng, để ba thấy em không phải đang trốn việc hay làm liều, mà đang đi một con đường khác có tính toán. Cái làm cha mẹ yên tâm không phải em chọn đúng cái họ muốn — là họ thấy em có suy nghĩ, có lộ trình, có trách nhiệm với đời mình. Chuyện thưa chuyện với cha mẹ ở những ngã rẽ lớn, anh sẽ nói kỹ ở phần sau.

Hôm nay em làm ba bước, làm trên giấy, làm cho ra.

Bước một, tách câu hỏi cho đúng. Đừng viết "có nên học đại học không". Viết câu này: "Mình nhắm làm nghề gì, và nghề đó tuyển người dựa trên tấm bằng hay dựa trên năng lực thật?" Rồi đi tìm câu trả lời thật — lên mạng coi tin tuyển dụng nghề đó đòi gì, hỏi một người đang làm nghề đó xem hồi vào nghề họ cần bằng hay cần cái em làm được.

Bước hai, thành thật một câu khó: mình đã biết mình nhắm nghề gì chưa? Nếu chưa, thì đừng vội chọn đường nào hết — việc của em là đi thử để biết đã, đúng như chương tới. Đừng nhảy vào đại học hay bất cứ đâu chỉ để có một chỗ trú.

Bước ba, dù nghiêng về đường nào, viết ra cho rõ: "Con đường này cho mình năng lực thật bằng cách nào?" Nếu chọn đại học, viết ra em sẽ học chủ động ra sao để không thành cái đứa có bằng mà rỗng. Nếu chọn tự học, viết ra cái kỷ luật em sẽ giữ và cái sản phẩm em sẽ làm để chứng minh năng lực.

Quan sát một điều, và nó là điều quan trọng nhất: trong lúc cân, em soi cho kỹ — mình đang nghiêng về một đường vì nó thật sự hợp với nghề mình nhắm và hợp tạng mình, hay vì sợ, vì áp lực gia đình, vì thấy ai cũng đi đường đó nên mình đi theo cho an toàn? Chọn vì hợp thì đi được xa. Chọn vì sợ thì đi một quãng là hối.