Kẻ ở trọ to mồm

Khoa vừa thuyết trình xong. Cả lớp vỗ tay. Thầy gật gù, nói một câu khen ngắn mà thầy ít khi khen ai. Mấy đứa bạn quay qua đập vai: "Ngon!"

Khoa cười, gật, cảm ơn. Bước về chỗ ngồi.

Và ngay khi cái mông vừa chạm ghế, trước cả khi nụ cười kịp tắt trên mặt, có một cái giọng vang lên trong đầu nó. Không phải giọng của ai trong phòng. Giọng từ bên trong. Nó nói, gọn lỏn: "Chỗ slide thứ tư mày nói vấp. Ai cũng thấy. Khen cho có thôi."

Cả buổi còn lại, Khoa không nhớ nổi mình vừa được khen. Nó chỉ nhớ cái slide thứ tư. Nhớ chỗ nó vấp. Nhớ đi nhớ lại, tua đi tua lại trong đầu, mỗi lần tua là mỗi lần thấy mình ngu thêm một chút.

Tối đó nằm xuống, cái giọng vẫn chưa đi ngủ. Nó chuyển đề tài. Nó bắt đầu kể: "Thằng Phong cùng khóa nó làm dự án riêng có tiền rồi. Con Linh được học bổng đi nước ngoài. Còn mày? Mày được cái gì? Hai mươi tuổi đầu, được mỗi cái điểm trên giấy."

Khoa cầm điện thoại lên. Lướt. Lướt để khỏi phải nghe.

Em có thấy mình ở đâu trong đó không?

Anh hỏi em một câu, em trả lời thật lòng: trong một ngày, em nói chuyện với ai nhiều nhất?

Không phải mẹ. Không phải bạn thân. Không phải người yêu. Người em nói chuyện nhiều nhất, từ lúc mở mắt tới lúc nhắm mắt, là cái giọng ở trong đầu em. Nó nói suốt. Lúc em đánh răng nó nói. Lúc em ăn cơm nó nói. Lúc em định làm một việc gì mới, nó nói trước cả em. Nó là người bạn đường nói nhiều nhất, dai nhất, và — đây mới là chỗ đáng sợ — em chưa bao giờ chọn nó.

Anh đặt cho cái giọng đó một cái tên, và mình sẽ dùng cái tên này suốt cả cuốn sách: gã khách trọ.

Tại sao là khách trọ? Vì nó ở trong nhà em — cái nhà là đầu em — mà nó không phải chủ nhà. Em mới là chủ. Nhưng gã này nó ở lâu quá, nói to quá, nói dai quá, tới mức em quên mất nó chỉ là khách. Em tưởng giọng nó là giọng mình. Nó chê, em tưởng mình dở thật. Nó so, em tưởng mình thua thật. Nó phán "mày không làm được đâu", em gật, rồi em không làm thật.

Cả đời nhiều người sống dưới quyền một gã khách trọ mà tưởng đó là mình. Họ để một thằng ở thuê quyết định họ dám làm gì, dám yêu ai, dám mơ tới đâu.

Vậy gã đó ở đâu chui ra? Nó không tự nhiên có. Em sanh ra không có sẵn cái giọng chê mình trong đầu. Đứa nhỏ hai tuổi té sấp mặt rồi đứng dậy đi tiếp, nó đâu có ngồi đó tự chửi "mày đi đứng ngu thế". Cái giọng đó được lắp vào sau. Lắp bằng gì? Bằng mỗi câu chê em nghe hồi nhỏ. Bằng cái lần em bị đem ra so với con nhà người ta. Bằng cái lần em làm hư một việc rồi bị cười. Mỗi cái đó, em nuốt vào, rồi nó đọng lại, rồi nó học giọng của những người từng chê em, và nó tiếp tục chê em — giùm cho họ, cả khi họ đã đi xa rồi, cả khi không còn ai chê em nữa.

Em thấy cái trớ trêu chưa? Tới một lúc, không cần ai làm khổ em nữa. Em tự làm. Gã khách trọ làm thay. Miễn phí. Hai mươi bốn trên hai mươi bốn.

Bây giờ tới phần quan trọng nhất chương này. Anh xin em ngồi thẳng lưng lên mà nghe.

Cái khoảnh khắc em nghe thấy cái giọng đó — chính cái khoảnh khắc đó, em đã không còn là nó.

Em nghĩ kỹ với anh coi. Để nghe được một tiếng động, phải có hai thứ: cái tiếng, và cái người nghe. Hai thứ đó không phải một. Cái loa không phải lỗ tai. Vậy khi gã khách trọ nói "mày ngu", và em nghe được câu đó — thì có một thằng đang nói, và một người đang nghe. Người đang nghe đó mới là em. Còn cái thằng đang nói, là khách. Em với nó là hai. Lâu nay em dính làm một chỉ vì chưa ai chỉ cho em thấy cái khe nứt giữa hai đứa.

Cái khe đó mỏng như sợi tóc, mà nó là tất cả. Người sống được tự do với người bị giam cầm cả đời, khác nhau đúng ở chỗ có thấy được sợi tóc đó hay không.

Anh nói trước cho em khỏi hiểu lầm: thấy được gã khách trọ không có nghĩa là đuổi được nó đi. Đừng mơ. Nó ở trong đầu em tới già. Tối nay em thấy nó, mai nó vẫn nói. Cái mình làm được không phải đuổi nó — cái mình làm được là thôi tin lời nó răm rắp. Khách trong nhà thì cứ để nó nói. Nhưng chủ nhà là người quyết định nghe câu nào, bỏ câu nào, và tuyệt đối không giao chìa khóa nhà cho khách.

Có hai cái giá phải trả khi em cứ để gã khách trọ làm chủ, và cái giá nào cũng đắt.

Giá thứ nhất, em thấy được: em khổ. Khổ vô cớ. Được khen vẫn khổ, vì gã chê. Làm xong việc tốt vẫn khổ, vì gã bới ra chỗ chưa tốt. Em sống trong một căn nhà mà có thằng cằn nhằn suốt ngày, thì dù nhà có đẹp cỡ nào em cũng không vui nổi.

Giá thứ hai, nặng hơn nhiều, mà em không thấy liền: em không dám làm. Gã khách trọ giỏi nhất cái trò can. Em định đăng ký một lớp học mới, nó nói "học rồi cũng bỏ thôi, như mọi lần". Em định nhắn tin làm quen một người, nó nói "nhắn vô người ta cười cho". Em định bắt đầu một việc, nó vẽ ra trước mặt em mười cái cách em sẽ thất bại. Và phần lớn, em nghe lời. Em không làm. Rồi mười năm sau, em ngồi tiếc những việc em đã không dám làm — mà thật ra, không phải em không dám. Là em nghe lời một thằng ở trọ.

Đời em nhỏ lại đúng bằng cái khoảng mà em nhường cho gã khách trọ quyết định.

Tới đây thế nào cũng có em hỏi anh một câu hay: vậy mọi giọng trong đầu em đều là gã khách trọ xấu hết hả? Nghe được giọng nào trong đầu là phải bỏ hết hả? Khoan. Phân biệt cho kỹ, kẻo em quăng luôn cả cái la bàn thật của mình ra ngoài cùng với rác.

Trong đầu em có hai giọng, không phải một. Một là gã khách trọ. Hai là một tiếng khác, nhỏ hơn nhiều, mà thật hơn nhiều — anh tạm kêu nó là tiếng la bàn. Hai giọng này lắm khi nói về cùng một chuyện, cùng chỉ ra một cái sai của em. Nhưng cách nói ngược nhau, và cái nó để lại trong người em ngược nhau. Đó là chỗ để mình phân biệt.

Em làm hư một việc. Gã khách trọ nói: "Mày đúng là đồ vô dụng, lúc nào cũng làm hỏng, hết thuốc chữa." Tiếng la bàn nói: "Chỗ này mình làm chưa tới. Lần sau coi lại cái bước thứ hai." Thấy khác chưa? Cùng chỉ vào một cái sai, mà gã khách trọ phán về con người em — nó tuyên em là đồ bỏ — rồi để lại trong em sự co rúm, tê liệt, xấu hổ, chỉ muốn chui xuống đất trốn. Còn tiếng la bàn chỉ vào cái việc — nó nói việc này làm chưa xong — rồi để lại trong em cái muốn ngồi dậy sửa. Một giọng dìm em xuống. Một giọng đỡ em lên. Một giọng làm em thấy mình tệ và bất lực. Một giọng làm em thấy mình sai mà còn sửa được.

Cho nên cái thước phân biệt không nằm ở chỗ giọng đó khen hay chê. La bàn thật cũng chê em chứ — nó nói thẳng chỗ em dở, có khi còn thẳng hơn cả khách trọ. Cái thước nằm ở câu hỏi này: nghe xong, em co lại hay em đứng dậy? Giọng nào làm em tê liệt và xấu hổ về con người mình, đó là gã khách trọ — bỏ. Giọng nào làm em thấy rõ việc cần sửa và còn nghe trong người một chút sức để sửa, đó là la bàn — nghe. Em mà tập phân biệt được hai giọng này, thì em vừa không bị khách trọ dìm chết, vừa không điếc trước tiếng nói thật đang cố giúp em lớn lên. Đa số người ta hỏng một trong hai: hoặc nghe khách trọ răm rắp rồi tự dìm mình, hoặc giận quá bịt tai luôn cả la bàn rồi không chịu sửa gì hết. Em thì tập nghe cho ra hai giọng.

Còn một điều nữa về gã khách trọ anh muốn em hiểu, vì hiểu rồi thì em bớt ghét nó — mà lạ lắm, bớt ghét thì nó bớt mạnh. Gã khách trọ không phải kẻ thù từ đâu rớt xuống. Nó sinh ra từ một ý tốt đã méo. Hồi em còn nhỏ, nó học được một mánh để che chở em: nếu nó chê em trước, gắt thật gắt, thì hoặc em sẽ ráng hơn cho khỏi bị chê, hoặc — cái này mới là chính — khi người ngoài chê em, em đỡ đau hơn, vì em tự đánh mình rồi, cú của người ngoài hết bất ngờ. Nó là một thứ áo giáp. Đứa nhỏ nào lớn lên trong sự khắt khe cũng tự may cho mình cái áo giáp đó: tự chê mình trước khi ai kịp chê. Hồi đó, cái áo giáp ấy đỡ đòn thật.

Cái khổ là cái áo giáp đó giờ thành nhà tù. Em lớn rồi, đâu còn ai rình chê em như hồi nhỏ, mà gã lính gác vẫn đứng đó, vẫn vung roi, vẫn làm đúng cái việc nó được giao từ hai chục năm trước — chỉ khác là bây giờ nó đánh nhầm người: nó đánh em, cái người mà đáng lẽ nó phải giữ. Em mà coi nó là kẻ thù thì em đánh nhau với nó cả đời, mà đánh nhau với chính mình thì không bên nào thắng. Còn em coi nó đúng như cái nó là — một tên lính gác già, sợ sệt, trung thành tới mức ngu ngơ, đang làm quá cái việc nó tưởng là thương em — thì em mới cho nó về hưu được. Không đuổi bằng căm ghét. Cho nghỉ bằng một câu nhẹ trong bụng: "Cảm ơn mày đã canh, mà hết giặc lâu rồi, mày nghỉ được rồi." Nghe kỳ, nhưng nó ăn hơn là chửi nó nhiều.

Sáng mai, ngay khi mở mắt, trước khi rờ tới điện thoại, em làm một việc nhỏ xíu này.

Em nằm yên đó, và em đoán trước: hôm nay gã khách trọ sẽ chê em chuyện gì? Nó sẽ lôi chuyện cũ nào ra nhằn? Nó sẽ so em với ai?

Em đoán, rồi em nói thầm trong bụng một câu: "Rồi, biết mày rồi. Lát nữa mày sẽ nói cái đó. Cứ nói. Tao nghe, nhưng tao không nhất thiết phải tin."

Nghe đơn giản tới mức em nghĩ nó chẳng làm được gì. Nhưng em cứ làm thử đi. Cái việc đoán trước nó sẽ nói gì, tự nó đã kéo em ra đứng bên ngoài cái giọng rồi. Vì người ngồi đoán trước lời thằng khách, chắc chắn không phải là thằng khách. Em vừa giành lại được cái ghế chủ nhà, dù chỉ một chút.

Rồi suốt ngày hôm đó, mỗi lần nghe gã nói, em quan sát: nó nói có giống cái em đoán hồi sáng không? Em sẽ giật mình thấy nó lặp đi lặp lại đúng mấy câu cũ. Một thằng nói đi nói lại mấy câu cũ thì hết đáng sợ. Nó chỉ là một cái máy hát đĩa cũ, kẹt ở một rãnh. Mà em thì đâu phải nô lệ của một cái đĩa kẹt.

Làm một tuần. Em sẽ thấy gã khách trọ vẫn ở đó, vẫn nói. Nhưng âm lượng của nó trong đời em nhỏ lại. Vì lần đầu tiên, em ngồi ở ghế chủ nhà mà nghe nó, chứ không nằm dưới gầm giường nghe nó phán.