Ở quê hay ra phố: chọn đất mà cắm rễ

Sáu giờ chiều, bến xe miền Đông.

Tâm đứng đó, một cái ba lô, một cái túi xách mẹ dúi theo trong có hũ mắm với mấy bộ đồ. Chuyến xe lên Sài Gòn còn nửa tiếng nữa chạy. Nó vừa gọi điện về, mẹ dặn lên tới nhắn liền, giọng mẹ cố làm như bình thường mà nó nghe rõ cái nghẹn ở cuối câu. Mấy đứa bạn trong xóm đứa thì đã lên trước cả năm, đứa thì ở lại làm rẫy phụ nhà, đứa thì cưới vợ đẻ con. Tâm nhìn dòng xe nối đuôi nhau ra cổng bến, đèn đỏ một dọc, và trong bụng nó có hai cái tiếng cãi nhau.

Một tiếng nói: lên đi, ở cái xứ này hoài thì lụi tàn, người ta đi hết rồi, mày ở lại làm gì. Một tiếng nói: lên trển chi, tiền đâu mà sống, một mình giữa mấy triệu người không ai biết mày là ai, lỡ thất bại lấy gì về nhìn mặt cha mẹ.

Nó lên xe. Xe chạy. Qua khỏi cầu, đèn thành phố bắt đầu sáng lên ở phía trước, một vùng sáng mênh mông không thấy bờ. Tâm áp trán vô cửa kính, và lần đầu trong đời nó thấy rõ một điều: cái quyết định nó vừa làm — đi, chứ không ở — không phải là một quyết định nhỏ. Nó vừa chọn không phải một chuyến xe. Nó vừa chọn một loại đời.

Mà nó chọn bằng cái gì? Nó ngồi nhớ lại. Hình như nó không chọn. Hình như nó chỉ làm cái đứa khác làm. Vì ai cũng lên. Vì ở lại sợ bị chê. Chứ nó chưa từng ngồi xuống hỏi mình một câu cho đàng hoàng: mình hợp với đất nào?

Anh phải nói thẳng với em ngay từ đầu chương này một điều, để em khỏi đọc tới cuối còn chờ: anh sẽ không nói cho em biết ở quê hơn hay ra phố hơn. Anh không nói, vì không có câu trả lời đó. Đứa nào nói chắc nịch "phải ra phố mới nên người" hay "thôi về quê cho khỏe", đứa đó đang bán cho em cái đời của nó, không phải cái đời của em. Cái anh làm được, và là cái duy nhất đáng làm, là gỡ cho em thấy: em đang thật sự chọn cái gì khi chọn nơi ở, và em đang chọn bằng cái gì — bằng cái em cần, hay bằng cái em sợ.

Bắt đầu từ chỗ này: chọn nơi ở không phải chọn một chỗ để ngủ. Chọn nơi ở là chọn cái khuôn đúc nên con người em mười năm tới. Em thử nghĩ coi — nơi em sống quyết định em gặp ai mỗi ngày, làm nghề gì, tiêu tiền ra sao, cuối tuần làm gì, đầu óc em nghĩ chuyện gì, và quan trọng nhất, em lấy ai làm thước đo cho đời mình. Một đứa sống ở quê và một đứa sống ở phố, sau mười năm, không phải là cùng một con người ở hai chỗ khác nhau. Nó đã thành hai con người khác hẳn. Đất đã nắn nó rồi.

Đây là chỗ anh dựng cái ẩn dụ cho cả chương này, em nắm cho chắc rồi anh đào tới cùng: con người ta y như cái cây. Mà cây thì sống chết tùy đất. Có loại cây ưa đất phù sa ven sông, nhiều nước, màu mỡ — bỏ nó lên đồi cát khô là nó héo. Có loại cây ưa đất khô, nắng gắt, cằn — đem nó xuống chỗ trũng nước úng là nó thối rễ. Không có loại đất nào tốt cho mọi cây. Chỉ có đất hợp cây này, đất hợp cây kia. Cái câu hỏi "ở quê hay ra phố" mà người ta hỏi, hỏi sai từ gốc. Nó hỏi "đất nào tốt hơn". Câu hỏi đúng phải là: "mình là loại cây gì, và ở khúc đời này, mình cần loại đất nào để bén rễ rồi lớn lên?"

Giờ anh tả thật cho em coi hai mảnh đất, không tô hồng cái nào, không bôi đen cái nào, vì cả hai đều có cái cho và cái lấy đi.

Cái phố trước. Phố cho em cái gì? Phố cho em cơ hội — đó là cái thật nhất và lớn nhất của phố. Có những nghề chỉ phố mới có: làm phim, làm công nghệ, tài chính, thiết kế, mấy ngành cần va vào nhiều người mới sống được. Phố cho em va chạm — mỗi ngày em đụng đủ loại người, đủ loại đầu óc, và chính cái va đó mài em sắc lên, mở mắt em ra, làm em lớn nhanh. Phố cho em cái ẩn danh — không ai biết em là con nhà ai, em rớt nguyện vọng mấy, em từng làm gì; em được làm lại từ con số không, được là chính em chứ không phải là "thằng con ông Tư xóm dưới". Với một đứa muốn thoát khỏi cái nhãn xóm làng dán lên người từ nhỏ, cái ẩn danh đó là tự do.

Nhưng phố lấy của em cái gì? Phố lấy tiền — và lấy bằng một cách âm thầm tới mức em không kịp thấy. Tiền trọ, tiền ăn, tiền đi lại, tiền cà phê gặp gỡ, tiền quần áo cho coi được, tiền đám tiệc, tiền "cho bằng người ta". Lương em nghe thì cao gấp đôi ở quê, mà cuối tháng còn lại còn ít hơn. Phố lấy của em cái yên — phố không bao giờ ngủ, lúc nào cũng có đứa hơn em, giàu hơn, đẹp hơn, đi nhanh hơn, và cái chiếc cân vô hình mà anh dạy em ở mấy phần trước, ở phố nó chạy hết công suất hai mươi bốn trên hai mươi bốn. Và phố lấy của em cái ấm — đây là cái giá xót nhất, ít ai tính tới. Em sống giữa mấy triệu con người mà không một ai biết tối nay em ăn chưa, ốm không, buồn gì. Cái cô đơn giữa đám đông mà anh nói ở chương ba mươi sáu, ở phố nó đậm gấp mười. Em đau, không ai hay. Em té, không ai đỡ. Em mừng, không ai mừng giùm. Phố cho em một biển người mà không cho em một bàn tay.

Giờ tới cái quê. Quê cho em cái gì? Quê cho em cái nền có sẵn — em có nhà để ở khỏi tốn tiền trọ, có cha mẹ nấu cơm, có họ hàng làng xóm chống lưng lúc ngặt. Cái vốn liếng vô hình đó, ở phố mua bằng tiền cũng không có. Quê cho em cái ấm — em đau có người tới thăm, em cưới cả xóm phụ dựng rạp, em té có người đỡ dậy mà không cần em mở miệng kêu. Quê cho em cái rễ — em biết mình là ai, từ đâu ra, ông bà mình nằm ở đâu; cái biết đó nghe nhỏ mà nó giữ cho em không bị bứng trôi giữa đời. Và quê cho em cái rẻ — đồng tiền ở quê nặng hơn, em làm ít mà sống được, có thì giờ thở, có thì giờ sống chứ không phải chạy.

Nhưng quê lấy của em cái gì? Quê lấy đường đi. Ở quê, mấy con đường nghề nghiệp hẹp lại, đếm trên đầu ngón tay: làm rẫy, buôn bán nhỏ, làm cho mấy cơ sở quanh đó, dạy học, làm công chức xã. Nếu em là loại cây mà cái nghề em mơ không có đất ở quê, thì ở lại là tự chặt cụt mình. Quê lấy cái mới — ở lâu một chỗ, gặp hoài mấy con người đó, nghe hoài mấy câu chuyện đó, đầu óc dễ tù lại như cái ao không có nước chảy vô. Và quê lấy cái riêng — đây là cái giá nặng nhất của quê, ngược hẳn với phố. Ở quê ai cũng biết em là ai, nên ai cũng có quyền dòm ngó đời em. Em làm gì cả xóm biết, em ế cả xóm bàn, em thất bại cả xóm tội nghiệp ra mặt. Cái "lời ra tiếng vào" đó, với người yếu lòng, nó là một cái cùm vô hình giữ em sống theo ý người ta chứ không theo ý mình.

Em thấy chưa? Phố và quê không phải tốt với xấu. Nó là hai mảnh đất, mỗi mảnh cho một thứ và lấy đi một thứ. Phố cho cơ hội, lấy tiền và lấy ấm. Quê cho ấm và rẻ, lấy đường đi và lấy cái riêng. Hỏi mảnh nào tốt hơn cũng vô nghĩa y như hỏi đất phù sa tốt hơn hay đất đồi tốt hơn. Tốt cho ai? Trồng cây gì? Đó mới là câu hỏi.

Anh phải bóc cái giá tiền của phố ra cho em coi bằng con số, vì chỗ này tụi nhỏ bị lừa nhiều nhất, và bị lừa bằng chính cái đầu mình. Em nghe người ta nói "lên Sài Gòn lương tháng mười lăm, hai chục triệu", em thấy mê liền — ở quê làm gì có. Mà em quên trừ. Lên đó, tiền trọ một phòng tử tế đã ngốn ba bốn triệu, ở ghép rẻ hơn thì mất riêng tư. Tiền ăn, ăn ngoài hết, gấp đôi ở nhà nấu. Tiền đi lại, xăng xe kẹt đường, hoặc xe ôm công nghệ. Tiền điện nước, tiền mạng, tiền mấy buổi cà phê với bạn với đồng nghiệp mà không đi thì lạc lõng. Tiền quần áo cho coi được giữa chốn người ta chưng diện. Tiền hiếu hỉ, sinh nhật, đám tiệc dày hơn ở quê. Cộng hết, cái lương hai chục đó cuối tháng còn lại nhiều khi ít hơn cái đứa ở quê lương tám triệu mà ăn cơm nhà, ở nhà mình, xài đồ rẻ. Đó là chưa kể cái giá vô hình: ở phố cái gì cũng kích em tiêu — mỗi góc đường một quán đẹp, mỗi cái lướt điện thoại một món hàng, ai cũng có cái mới, nên cái túi em lủng từ từ mà em không thấy. Anh không nói để dọa em đừng lên. Anh nói để em lên với con mắt mở: đừng so cái lương phố với lương quê, phải so cái còn lại trong túi cuối năm, và so cái phẩm chất đời sống thật — em sống như người, hay sống như cái máy chạy để trả tiền trọ. Nhiều đứa ở phố mười năm, lương nghe oai, mà tài khoản trống trơn, vì phố ăn hết rồi. Cái đó phải tính trước, kẻo mười năm sau ngồi tiếc.

Mà anh cũng phải gỡ ngược lại, cho đứa nào đang định ở quê mà sợ "ở quê rồi cùn, rồi ao làng, rồi tù đọng". Cái sợ đó có lý, anh không chối — ở một chỗ lâu, gặp hoài mấy con người đó, đầu óc dễ đóng váng như cái ao không nước chảy. Nhưng em nghe kỹ: cái "ao làng" không phải do cái quê, nó do cái đầu em. Thời ông bà mình, ở quê là bị cắt khỏi thế giới thật — không sách, không thầy giỏi, không ai để học. Thời em thì khác hẳn. Em ngồi ở quê mà cả kho tàng tri thức của loài người nằm trong cái điện thoại: khóa học của trường lớn nước ngoài, sách hay, người giỏi khắp thế giới em nghe được mỗi ngày. Em ở quê mà làm việc cho công ty ở phố, ở nước ngoài, qua cái máy tính. Cái quyết định em có cùn hay không, thời nay, không nằm ở chỗ em ở đâu — nó nằm ở chỗ mỗi ngày em có chịu cho cái đầu mình ăn đồ mới hay không. Có đứa ở giữa Sài Gòn mà đầu óc cùn nhách, vì tối nào cũng nhậu cũng lướt điện thoại nhảm. Có đứa ở quê mà đầu óc sắc lẹm, vì ngày nào cũng đọc, cũng học, cũng làm với người giỏi qua mạng. Cho nên nếu em chọn quê, em chọn luôn cái kỷ luật tự nuôi đầu mình — đừng để cái quê ru em ngủ. Cây ở đất cằn mà có người siêng tưới, siêng bón, vẫn xanh; cây ở đất tốt mà chủ bỏ bê, vẫn héo. Ở đâu cũng vậy: cái cây sống nhờ người trồng chăm nó, không chỉ nhờ miếng đất.

Vậy giờ tới cái rễ của cả chuyện, cái mà anh thấy đa số tụi nhỏ làm sai: phần lớn người ta không chọn nơi ở theo cái mình cần. Người ta chọn theo cái sợ, và theo đám đông.

Em coi lại Tâm trên chuyến xe đầu chương. Nó lên phố vì cái gì? Vì nó cân nhắc rằng cái nghề nó muốn chỉ phố mới có? Không. Nó lên vì "ai cũng lên", vì "ở lại sợ bị chê là thằng cùn". Nó chạy trốn một cái sợ — sợ tiếng đời — chứ không chạy về một cái mình cần. Mà em nhớ anh dạy em hoài: quyết định nào sinh ra từ cái sợ, quyết định đó gần như luôn trật. Vì cái sợ không nhìn xa được. Cái sợ chỉ muốn thoát khỏi cái khó chịu ngay trước mắt, nó bất kể chỗ nó chạy tới có hợp với em hay không.

Có hai cái bẫy ngược nhau ở đây, và bẫy nào cũng làm em cắm rễ vào lầm đất.

Bẫy thứ nhất: ra phố cho bằng người ta. Em không cần phố, nghề em hợp với quê, lòng em thèm cái gần gũi — mà em vẫn lên, vì ở lại thấy nhục, thấy mình thua mấy đứa đã đi. Em lên phố, sống lay lắt, làm cái nghề em không cần phải ở phố mới làm được, è cổ trả tiền trọ, cô đơn rạc người, chỉ để mỗi lần về quê được nghe câu "ờ thằng đó làm trên Sài Gòn". Cái nhãn đó, em trả bằng cả mấy năm thanh xuân. Đắt khủng khiếp.

Bẫy thứ hai, ngược lại: ở quê cho an toàn. Em là loại cây cần đất rộng, em có cái nghề chỉ phố mới nuôi nổi, máu em muốn đi muốn thấy — mà em ở lại, vì ra phố sợ thất bại, sợ khổ, sợ xa cha mẹ. Em ở lại trong cái kén an toàn, rồi mười năm sau em ngồi nhìn mấy đứa đã đi, lòng đầy một thứ tiếc nuối âm ỉ không gọi được thành tên, cái thứ "phải chi hồi đó mình dám". Cái "phải chi" đó cũng là một cái giá, và là cái giá người ta hay quên tính, vì nó không tới liền — nó tới chậm, tới lúc đã trễ.

Em coi: một cái bẫy kéo em đi khi em nên ở. Một cái bẫy giữ em lại khi em nên đi. Cả hai cùng một gốc bệnh — chọn bằng cái sợ và con mắt người ngoài, chứ không bằng cái ruột mình thật sự cần.

Giờ anh gỡ tiếp một lớp nữa, lớp này quan trọng, vì nó cứu em khỏi nghĩ rằng đời chỉ có hai cửa: hoặc phố lớn, hoặc quê nhà. Không. Giữa hai cái cực đó là cả một cánh đồng. Em nhớ cái cánh đồng giữa anh hay nhắc chứ — chỗ người ta quên mất là có, vì cứ tưởng đời chỉ có hai bờ. Ở đây cũng vậy.

Em không phải chọn giữa Sài Gòn và cái xóm nhỏ của em. Ở giữa có thành phố tỉnh — Biên Hòa, Cần Thơ, Đà Nẵng, Buôn Ma Thuột — đủ cơ hội mà không nghiền nát em bằng giá cả và cô đơn như mấy đô thị lớn. Ở giữa có cái kiểu sống thời nay mà thế hệ cha mẹ em không có: làm việc cho công ty ở phố mà ngồi ở quê, qua cái máy tính — cái nghề "ở quê mà ăn lương phố". Ở giữa có cách đi một khúc rồi về: ra phố năm bảy năm lúc trẻ để học nghề, để va chạm, để gom vốn gom đầu óc, rồi mang cái đó về quê dựng nghiệp trên mảnh đất mình thuộc. Nhiều người làm vầy, và làm vầy khôn, vì họ lấy cái phố cho (nghề, va chạm, vốn) rồi tránh được cái phố lấy (cô đơn, đắt đỏ lâu dài) — họ hái trái xong thì về vườn nhà.

Cho nên cái câu hỏi không bao giờ nên là "quê hay phố", nhị nguyên, một mất một còn. Câu hỏi nên là: "ở khúc đời này, cái gì anh cần nhất, và mảnh đất nào — trong cả một dải từ quê tới phố — cho anh cái đó với cái giá anh chịu nổi?" Hỏi vậy thì em mở ra cả chục lựa chọn, thay vì tự nhốt mình vào hai.

Giờ anh phải đụng tới cái tầng nặng nhất của chuyện này, cái tầng mà mấy lời khuyên "cứ đi đi, tuổi trẻ phải bay" trên mạng cố tình lờ đi, vì nó không gọn, không kêu: cha mẹ đang già. Đây là chỗ chuyện ở-hay-đi của người Việt mình khác hẳn của người xứ khác. Bên Tây người ta mười tám tuổi rời nhà là chuyện thường, cha mẹ già có nhà nước lo, có viện dưỡng lão. Mình thì khác. Cha mẹ mình về già trông vào con, nhất là đứa con trai trưởng, đứa con gái út, đứa ở gần. Em ra phố, lương cao hơn thật — nhưng cái ngày cha em té trong nhà tắm lúc nửa đêm, người chạy tới đỡ là hàng xóm, không phải em, vì em cách đó hai trăm cây số. Cái ngày mẹ em vô viện, người ngồi canh là đứa em ở lại, không phải em đang gửi tiền về. Tiền em gửi về mua được thuốc, mua không được bàn tay em lúc mẹ cần nắm. Anh không nói cái này để giữ chân em ở quê — anh nói để em đừng tính sót nó trong bài toán. Nhiều đứa lên phố, lao theo sự nghiệp, mười năm sau quay về thì cha mẹ đã không còn đủ thời gian cho mình kịp đền. Cái khoảng cách hai trăm cây số đó, lúc cha mẹ năm mươi thì không thấy gì, lúc cha mẹ bảy mươi thì nó thành cả một vực. Em là đứa con thứ mấy trong nhà, trên em còn ai gánh phần chăm cha mẹ không, hay chỉ mình em — cái đó phải nằm trong cái cân, nặng ngang với chuyện nghề nghiệp, có khi nặng hơn. Đặc biệt nếu em là con gái, cái sức kéo này còn nặng nữa, vì nhà mình hay mặc định con gái phải gần, phải lo — em phải tỉnh táo tách cái nào là nghĩa vụ thật em muốn gánh, cái nào là cái khuôn người ta đóng sẵn cho em mà em không nhất thiết phải chui vô.

Anh kể em nghe một người thật, để em thấy chuyện này không phải lý thuyết. Có một anh, anh gọi là anh Hùng, dân một huyện miền Trung, học xong khăn gói vô Sài Gòn. Ba năm đầu cực không kể xiết — ở trọ chung bốn người một phòng, làm quần quật, lương vừa đủ sống, đêm nằm nghe tiếng xe ngoài đường mà nhớ nhà quặn ruột, mấy lần xách va li định về. Cái "sốc bứng cây" mà anh nói đó, anh Hùng nếm đủ. Nhưng anh Hùng có một thứ mà mấy đứa bỏ về giữa chừng không có: anh biết rõ vì sao mình ở lại. Cái nghề anh theo — kỹ thuật phần mềm — ở quê anh lúc đó không có chỗ nào làm được. Anh không ở lại vì sĩ diện, vì sợ bị chê. Anh ở lại vì cái cây của anh thật sự cần loại đất này mới sống. Nên qua được ba năm sốc, rễ anh ăn xuống, anh lên tay nghề, lương khá dần, rồi tới năm thứ tám, anh làm được cái mà anh nhắm từ đầu: anh chuyển về làm từ xa, dọn về gần nhà, cưới vợ ở quê, vừa làm cái nghề lương phố vừa sáng chiều ngồi với cha mẹ. Anh đi một khúc rồi về — và cái đi đó có chủ đích, không phải đi đại. Em thấy không: anh Hùng thành công không phải vì anh chọn phố. Anh thành công vì anh biết rõ mình cần phố để làm gì, ở bao lâu, rồi về đâu. Cái la bàn nằm trong tay anh, không nằm trong miệng người ta.

Và đây là cái anh muốn nói riêng cho đứa nào đã ra phố rồi mà đang thấy mình đuối, đang tính về mà ngại: về quê không phải là thua cuộc. Cái xã hội mình nó độc một chỗ — nó coi "trụ được ở thành phố" là thắng, "phải về quê" là thua, nên đứa nào về cũng cúi mặt như vừa thất trận. Bậy. Có đứa ra phố, sống thử mấy năm, rồi nhận ra rõ ràng: cái mình cần — sự yên, gia đình, một nhịp sống thở được — nằm ở quê, không nằm ở phố. Nó về. Cái về đó không phải thua. Cái về đó là một đứa đã đi, đã thấy, đã biết mình muốn gì, rồi chọn lại bằng con mắt sáng — khác hẳn đứa chưa đi đã sợ, ở lì ở quê trong cái kén. Đứa về sau khi đã thấy phố, với đứa chưa từng dám ra khỏi xóm, nhìn ngoài giống nhau — cùng ở quê — mà ruột khác hẳn: một đứa chọn quê, một đứa trốn ở quê. Em đừng để cái tiếng "về quê là thất bại" nó dọa em ở lì một chỗ em không hợp. Người thắng không phải người bám được ở phố. Người thắng là người tìm được đúng mảnh đất của mình, dù mảnh đó nằm ở đâu.

Và còn một sự thật nữa anh phải nói, kẻo em chọn rồi vỡ mộng: bứng cây nào cũng có một khúc sốc. Em dời từ quê lên phố, mấy tháng đầu chắc chắn em chới với — lạc lõng, nhớ nhà, thấy mình nhỏ bé, thấy hình như mình chọn sai. Đừng vội. Đó không phải dấu hiệu em chọn sai đất. Đó là cái sốc bứng cây, cây nào bị bứng cũng héo lá một khúc trước khi rễ mới ăn xuống. Cái dở là nhiều đứa thấy héo cái là nhổ lên liền, chạy về, rồi vài tháng sau lại tiếc lại đi, cứ bứng tới bứng lui, rễ không kịp ăn xuống chỗ nào hết, thành ra ở đâu cũng không sống nổi. Cây bị bứng hoài là cây chết. Phân biệt cái sốc-bứng-cây nhất thời với cái sai-đất thật sự — cái này anh sẽ đào sâu nguyên một chương sau, chương bốn mươi bảy, vì nó là một bài học lớn. Ở đây em nhớ một điều thôi: cho cây một mùa để bén rễ rồi hẵng phán nó sống được hay không.

Trước khi khép, anh gỡ cho em một cái sợ mà anh đoán đang đè em: cái sợ "chọn một lần là xong cả đời, lỡ sai thì sao". Em bỏ cái đó đi. Chọn nơi ở không phải bản án chung thân. Đời người có mùa, và mỗi mùa cần một loại đất khác. Lúc hai mươi, đôi chân chưa vướng gì, em cần va chạm, cần học, cần thấy cho rộng — mùa đó phố hợp hơn, dù phố có lấy của em chút tiền chút ấm, vì cái nó cho — sự lớn lên — đúng cái tuổi đó cần. Lúc có gia đình, có con nhỏ, em cần một chỗ rộng rãi, an lành, gần ông bà đỡ đần — mùa đó cái cân nghiêng về phía khác. Lúc cha mẹ già yếu, gần nhà thành cái nặng nhất. Cùng một con người, ba mùa đời, ba câu trả lời khác nhau cho cùng câu hỏi — và đổi đáp án theo mùa không phải là thiếu kiên định, đó là biết sống. Cái cây khôn là cái cây biết mùa nào cần đất nào, chứ không phải cái cây cắm một chỗ rồi cứng đờ ở đó bất kể trời đất đổi. Cho nên em chọn cho khúc đời này thôi, chọn cho tỉnh, rồi sống cho hết mình ở đó — tới mùa sau, nếu cần, em chọn lại. Đừng để cái sợ "sai cả đời" làm em đứng chôn chân ở bến xe không dám lên cũng không dám về.

Anh khép phần soi vào bằng cái xót nhất, để em mang nó theo. Cái bi kịch của chuyện này không phải là chọn sai đất — chọn sai mà biết, thì còn dời được, đời còn dài. Cái bi kịch là cắm rễ cả đời vào một mảnh đất mình không hề chọn — đất mà cái sợ chọn giùm, hay đám đông chọn giùm, hay cha mẹ chọn giùm — rồi sống ở đó như một cái cây người ta trồng nhầm chỗ: không chết hẳn, mà cũng chẳng bao giờ ra hoa. Sống được, mà không sống nổi cái đời mình đáng sống. Đất người ta chọn thì nuôi cái cây người ta muốn. Đất mình chọn mới nuôi nổi cái cây mình là.

Hôm nay em chưa cần quyết đi hay ở. Em làm một việc nhỏ trước: lấy tờ giấy, kẻ làm ba khúc.

Khúc đầu, em viết ra ba thứ em cần nhất ở khúc đời này — thật, từ ruột, không phải thứ nghe cho oai. Có đứa cần cơ hội nghề nghiệp hơn tất cả. Có đứa cần ở gần cha mẹ đang già. Có đứa cần tiền để dành cho nhanh. Có đứa cần được sống ẩn danh, thoát khỏi con mắt làng xóm. Viết ra ba cái của riêng em.

Khúc giữa, em viết tên cái nơi em đang tính — quê, hoặc phố, hoặc một chỗ giữa. Rồi soi nó qua ba cái em vừa viết: nơi này cho em cái nào trong ba, lấy đi cái nào. Viết thẳng ra, đừng tô.

Khúc cuối, em viết một câu trả lời cho câu này: "Nếu bỏ hết chuyện người ta nghĩ gì về mình đi, chỉ còn mình với cái mình cần, thì mình nghiêng về đâu?"

Rồi quan sát hai điều. Thứ nhất, lúc em viết ra ba cái mình cần, để ý coi có cái nào em viết ra mà tự mình thấy nhói — kiểu "ờ, cái này mới là thứ mình thèm thật, mà bấy lâu mình không dám nhận". Cái nhói đó là cái ruột thật của em đang lên tiếng, nghe nó. Thứ hai, để ý cái khoảng cách giữa câu trả lời cuối — cái em nghiêng về khi bỏ hết tiếng đời — với cái em tính làm theo đám đông. Nếu hai cái đó lệch nhau, thì đó là dấu hiệu em đang định cắm rễ vào đất của cái sợ, không phải đất của mình. Thấy cái lệch đó cho rõ, là em đã đi được nửa đường về đúng chỗ.