Cái sổ chữ tín với chính mình

Đầu năm, Vy lập một danh sách quyết tâm. Năm nay phải khác.

Danh sách dài và đẹp: dậy sớm lúc năm giờ, tập gym ba buổi một tuần, học tiếng Anh mỗi tối, để dành một phần lương, bớt trà sữa, đọc một cuốn sách mỗi tháng. Vy viết xong thấy phấn chấn, như đã thành một con người mới chỉ nhờ viết ra.

Tuần đầu, Vy làm được gần hết, hừng hực. Tuần thứ hai, lơi dần. Tới tuần thứ ba, cái báo thức năm giờ bị tắt rồi ngủ tiếp, phòng gym hết lui tới, cuốn sách mở được mười trang nằm đó, lương thì vẫn tiêu sạch. Tới cuối tháng, cái danh sách đẹp đẽ kia coi như xong. Vy không ngạc nhiên. Năm nào cũng vậy. Năm nào cũng quyết tâm rầm rộ rồi tắt ngấm.

Mà có một thứ Vy không để ý, nó âm thầm hơn và độc hơn nhiều cái chuyện bỏ mấy mục tiêu. Đó là: mỗi năm như vậy, Vy mất thêm một chút lòng tin vào chính mình. Sâu trong lòng, có một giọng càng ngày càng chắc: "Mày nói thì hay, mà mày có làm được cái gì tới nơi đâu." Vy tự ti — nhưng không phải vì Vy kém. Vy tự ti vì trong lòng nó có một xấp bằng chứng dày cộp, do chính nó gom góp, rằng nó là đứa hứa mà không giữ.

Em có một danh sách quyết tâm nào năm nào cũng lập rồi năm nào cũng bỏ không — và em có để ý mỗi lần bỏ như vậy, em mất đi một chút gì đó còn quý hơn cái mục tiêu không?

Anh hỏi em một câu, em trả lời thật: tự tin là gì? Phần lớn người ta tưởng tự tin là một cảm giác — là khi mình thấy phấn chấn, thấy mình ngon, thấy mình làm được. Nên người ta đi tìm tự tin bằng cách cố tạo ra cái cảm giác đó: hô khẩu hiệu "mình làm được", đọc sách nghĩ tích cực, tự nhủ mình giỏi trước gương. Anh nói thẳng — mấy cái đó gần như vô dụng. Vì tự tin không phải một cảm giác em tự thổi lên. Tự tin là một số dư.

Em hình dung trong người mình có một cái sổ — một tài khoản ngân hàng, nhưng không phải ngân hàng tiền. Đây là tài khoản chữ tín với chính mình. Cách nó hoạt động đơn giản tới mức tàn nhẫn: mỗi lần em hứa với mình một điều rồi em giữ được, em gửi vào đó một đồng. Mỗi lần em hứa với mình rồi em bỏ, em rút ra một đồng — mà không chỉ rút, còn bị phạt thêm, vì em vừa nạp vào lòng một bằng chứng rằng "lời mình nói với mình không đáng tin". Và cái số dư trong tài khoản đó, tích lũy qua năm tháng, chính là cái mà người đời gọi là tự tin.

Em thấy chưa? Người tự tin không phải người có cảm giác tốt về mình. Là người có số dư cao trong cái sổ đó — người đã hứa với mình hàng trăm lần và giữ được hàng trăm lần, nên giờ khi họ nói "tôi sẽ làm việc này", có một phần trong họ tin thật, vì quá khứ đã chứng minh nhiều lần rồi. Tự tin của họ đứng trên bằng chứng, không đứng trên khẩu hiệu. Còn người tự ti — như Vy — không phải người thiếu tài. Là người có số dư âm: đã hứa với mình quá nhiều lần rồi bỏ, tới mức bây giờ khi họ nói "tôi sẽ", chính họ cũng không tin, vì cái sổ ghi rành rành cả trăm lần thất hứa.

Đây là cái gốc của tự ti mà ít ai chỉ ra. Em nhớ ở chương Chiếc áo "mình chưa bằng ai", mình đã tách bản án giả ra rồi chứ. Nhưng còn một nguồn tự ti khác, thật hơn, do chính mình gây ra: đó là khi em phản bội lời hứa với mình quá nhiều lần. Cái tự ti này không phải bản án giả — nó có bằng chứng thật, là cái lịch sử thất hứa của chính em. Và cái độc của nó là vầy: nó tự nuôi mình. Em hứa rồi bỏ, nên em mất tin vào mình; mất tin vào mình nên lần sau em hứa mà trong lòng đã ngầm biết mình sẽ bỏ; biết sẽ bỏ nên em bỏ thật; bỏ thật nên lại mất tin thêm. Vòng xoáy đó kéo người ta xuống tới chỗ không dám hứa với mình điều gì nữa, vì hứa làm gì, có giữ được đâu.

Vậy lỗi của Vy nằm ở đâu? Không phải ở chỗ Vy yếu ý chí. Lỗi nằm ngay từ cái danh sách. Vy phạm đúng cái sai mà gần như ai cũng phạm: hứa quá lớn. Dậy năm giờ, gym ba buổi, học mỗi tối, để dành, bớt trà sữa, đọc sách — sáu cái cùng lúc, cái nào cũng to. Đó là cố đắp một cái núi bằng cách hô lên "tôi sẽ đắp núi". Mà núi không đắp bằng tuyên ngôn. Núi đắp bằng từng thúng đất, đổ ngày này qua ngày khác. Khi em hứa một cái quá to, em gần như cầm chắc sẽ không giữ nổi — và mỗi lần không giữ là một lần rút tiền khỏi sổ. Cho nên cái danh sách quyết tâm hoành tráng đầu năm, trớ trêu thay, lại là cái máy rút tiền nhanh nhất khỏi tài khoản tự tin của em. Em càng quyết tâm to, em càng phá sản nhanh.

Bí quyết, do đó, ngược hẳn với bản năng: hứa nhỏ lại. Nhỏ tới mức buồn cười. Nhỏ tới mức chắc chắn em giữ được kể cả ngày tệ nhất. Thay vì "đọc một cuốn sách mỗi tháng", hứa "đọc một trang mỗi tối". Thay vì "gym ba buổi", hứa "mỗi sáng mặc đồ tập và làm năm động tác". Em sẽ phản đối: "Nhỏ vậy thì làm được gì?" Đây là chỗ em hiểu sai. Mục tiêu của giai đoạn này không phải để đọc nhiều hay tập nhiều. Mục tiêu là để gửi tiền vào sổ — để xây lại cái số dư chữ tín đã cạn. Một lời hứa nhỏ mà giữ được ba mươi ngày liền có giá trị gấp trăm lần một lời hứa to mà bỏ sau ba ngày. Vì cái nhỏ-mà-giữ-được kia, mỗi ngày nó nạp vào lòng em một bằng chứng: "Mình nói được, làm được." Ba mươi cái bằng chứng đó cộng lại thành một thứ không khẩu hiệu nào mua được — cái cảm giác mình là người giữ lời với chính mình. Và từ cái nền đó, em mới dám hứa lớn hơn, vì giờ lời hứa của em đã có giá.

Em để ý mà coi: gần như mọi chương trong cuốn sách này — ngủ đủ, vận động, ăn tử tế, làm năm phút, ở lại giữa cánh đồng — tất cả thật ra là những cách khác nhau để gửi tiền vào cùng một cái sổ này. Mỗi lời hứa nhỏ em giữ được, ở bất cứ chuyện gì, đều nạp vào cùng một tài khoản. Đó là lý do người xây được kỷ luật ở một việc thường lan ra mọi việc: vì cái họ thật sự đang xây không phải thói quen dậy sớm hay tập gym — họ đang xây lại lòng tin vào chính mình, và cái đó dùng được cho tất cả.

Giờ tới câu hỏi quan trọng nhất chương này, vì em sẽ gặp nó chắc chắn: lỡ một bữa em không giữ được lời hứa với mình thì sao? Em sẽ vấp, anh nói trước cho em đỡ hoảng. Sẽ có ngày mệt quá, bận quá, quên, hoặc đơn giản là yếu lòng, và em lỡ. Đây là khoảnh khắc quyết định, và gã khách trọ chực sẵn ngay ở đây. Nó sẽ chồm dậy, mừng rỡ: "Thấy chưa, biết ngay mà, mày có giữ nổi cái gì đâu, thôi dẹp đi cho rồi." Và nếu em tin nó, em sẽ lấy một lần lỡ làm cớ để bỏ luôn cả chuỗi — y hệt người lỡ ăn một miếng bánh ngọt rồi nghĩ "thôi hỏng cả rồi, ăn luôn cho hết cái bánh". Một miếng không phá được chế độ; cái phá là cái ý nghĩ "hỏng rồi thì hỏng luôn".

Cho nên em phải khắc cho rõ: một lần lỡ không làm tài khoản chữ tín của em phá sản. Số dư vẫn còn gần như nguyên. Cái thật sự làm nó phá sản là khi em để một lần lỡ kéo theo lần thứ hai, rồi thứ ba, rồi bỏ hẳn. Một ngày trống chỉ là một tai nạn nhỏ; hai ngày trống liên tiếp mới là khởi đầu của một thói quen mới — thói quen bỏ cuộc. Vì vậy anh cho em một quy tắc, đáng giá hơn cả chục lời quyết tâm hùng hồn: không bao giờ bỏ hai lần liên tiếp. Lỡ một ngày — được, em là người, không sao hết, không cần dằn vặt. Nhưng ngày kế tiếp, dù trời sập, em phải quay lại, dù chỉ làm cái mức tối thiểu cho có. Cái quan trọng không phải làm nhiều ngày hôm đó — cái quan trọng là không cho cái lỗ hổng kịp bén rễ, không cho gã khách trọ kịp lấy một lần vấp để xóa cả tài khoản em gom góp bấy lâu.

Người giữ được kỷ luật cả đời không phải người chưa bao giờ lỡ — làm gì có người đó. Là người lỡ rồi quay lại ngay, lần nào cũng vậy, không cho cái lỡ thành cái bỏ. Vấp không phải là gãy. Nằm luôn sau khi vấp mới là gãy. Mà đứng dậy sau khi vấp, lạ thay, lại gửi vào sổ chữ tín một đồng đặc biệt nặng ký — cái đồng tên là "tao vấp mà tao không bỏ". Đồng đó quý hơn cả chục đồng của những ngày suôn sẻ, vì nó là bằng chứng em lì.

Hôm nay em làm một việc, và nó phải nhỏ. Anh nhấn mạnh: nhỏ tới mức em thấy hơi buồn cười, hơi "có vậy thôi hả". Đó mới đúng.

Em chọn một lời hứa với mình, nhỏ xíu, chắc chắn giữ được dù hôm nay có mệt cỡ nào, bận cỡ nào. Ví dụ: "Tối nay đọc đúng một trang sách." Hoặc "Sáng mai uống một ly nước trước khi rờ điện thoại." Hoặc "Hôm nay dọn đúng cái bàn làm việc." Nhỏ thôi. Rồi em giữ nó cho bằng được. Coi nó như một lời hứa thiêng liêng, dù nó nhỏ — vì cái em đang giữ không phải cái việc, mà là chữ tín với chính mình.

Rồi mai, em giữ tiếp. Mốt, giữ tiếp. Đừng vội thêm. Cứ một lời hứa nhỏ đó, giữ cho được nhiều ngày liền, cho cái số dư nó nhúc nhích lên khỏi số âm đã.

Quan sát cái gì? Quan sát cái cảm giác trong lòng vào cuối ngày, sau khi em đã giữ được lời hứa nhỏ đó. Một cảm giác rất khẽ, mà thật: "Mình nói được, mình làm được." Nó không ồn ào như niềm vui được khen. Nó âm thầm hơn, mà chắc hơn, và nó nằm lại. Đó chính là tiếng leng keng của một đồng vừa rơi vào sổ. Gom đủ nhiều tiếng leng keng đó, một ngày em sẽ nhận ra mình đã thôi là cái đứa năm nào cũng hứa rồi bỏ — và cái lòng tự tin em đi tìm bấy lâu, hóa ra nó không nằm ở mấy câu khẩu hiệu, nó nằm trong cái sổ em vừa bắt đầu gửi vào.